كاريكاتێر چييه‌.. مێژووى هونه‌رى كاريكاتێر و ئه‌ركه‌ سه‌ره‌كييه‌كانى

arsalan

رۆژنامه‌وانى – سلێمانى، (بێستوون محه‌ممه‌د):

توێژينه‌وه‌يه‌كى تايبه‌ته‌ به‌ ژانرى كاريكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ريدا بێستوون محه‌ممه‌د ئاماده‌يكردووه‌.  تێيدا توێژه‌ر به‌ شێوه‌يه‌كى زانستيانه‌ كارى بۆ خستنه‌ڕووى بنه‌ما و لايه‌نه‌كانى هونه‌رى كاريكاتێرى كردووه‌ و ئه‌ركه‌ سه‌ره‌كييه‌كانى خستووه‌ته‌ڕوو، هاوكات پوخته‌يه‌كى له‌ باره‌ى به‌كارهێنانى ئه‌و هونه‌ره‌ له‌ رۆژنامه‌گه‌رى كوردى و عێراقيدا كردووه‌. توێژينه‌وه‌كه‌، پێشكه‌شى به‌شى ته‌كنيكى ميدياى زانكۆى پۆليته‌كنيكى سلێمانى كراوه‌.

ناوه‌ڕۆكى توێژينه‌وه‌كه‌:

76465436543643

كاریكاتێرچیه‌ ؟

بۆچی كاریكاتێر؟

ئایاكاریكاتێرستی به‌توانامان نیه‌ ؟

مێژوی هونه‌ری كاریكاتێر

ئه‌ركه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی هونه‌ری كاریكاتێر

جۆره‌كانی كاریكاتێر

كاریكاتێر له‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا

كاریكاتێر‌له‌ڕۆژنامه‌ عه‌ره‌بیه‌كاندا

كاریكاتێر له ‌عێراق

كاریكاتێر له‌ ڕۆژنامه‌ كوردیه‌كاندا

بۆ خوێندنه‌وه‌ى ده‌قى توێژينه‌وه‌كه‌ كرته‌ لێره‌ بكه‌..

ژماره‌ی خوێنراوه‌ :46
سه‌رچاوه‌ رۆژنامه‌وانی

درێژه‌ی بابه‌ت

له‌ په‌خشی راسته‌وخۆدا هه‌واڵی مردنی هاوسه‌ره‌كه‌ی ده‌خوێنێته‌وه‌

arsalan

رۆژنامه‌وانى – هه‌ولێر:

خانمه‌ بێژه‌رێكی هیندی، له‌ په‌خشی راسته‌وخۆدا، هه‌واڵی گیان له‌ده‌ستدانی هاوسه‌ره‌كه‌ی ده‌زانێت و به‌بێ هیچ شڵه‌ژانێك، ته‌واوی هه‌واڵه‌كه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌، ناوه‌ڕۆكی هه‌واڵه‌كه‌ش، چۆنیه‌تی گیان له‌ده‌ستدانی هاوسه‌ره‌كه‌یه‌تی به‌ رووداوی ئۆتۆمبێل.

سوپریت كور، بێژه‌ری كه‌ناڵی IBC24، له‌ په‌خشی راسته‌وخۆدا، هه‌واڵی رووداوێكی ئۆتۆمبێلی ده‌خوێنده‌وه‌، كه به‌هۆیه‌وه‌ كه‌سێك گیانی له‌ده‌ستدابوو، ئه‌و كه‌سه‌ش هاوسه‌ره‌كه‌ی بوو.

ئه‌و زانیارییانه‌ی له‌ هه‌واڵه‌كه‌دا هاتبوون، به‌س بوون بۆ ئه‌وه‌ی بزانێت هاوسه‌ره‌كه‌ی گیانی له‌ده‌ستداوه‌، به‌ڵام ئه‌و بێژه‌ره‌، كه‌ ماوه‌ی 9 ساڵه‌ له‌ كه‌ناڵه‌كه‌ كار ده‌كات، بێ هیچ شڵه‌ژانێك بۆ ماوه‌ی 10 خووله‌كی دواتریش به‌رده‌وام بوو له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌واڵه‌كان.

كاتێك په‌خشی هه‌واڵه‌كه‌ له‌ كۆتایی نزیكبووه‌وه‌، ئینجا ده‌ستی به‌ گریان كرد و فرمێسك له‌ چاوه‌كانی هاتنه‌خواره‌وه‌.

ژماره‌ی خوێنراوه‌ :7
سه‌رچاوه‌ رۆژنامه‌وانی

درێژه‌ی بابه‌ت

لە كوردستان مۆدی “تاقیكردنەوە كۆمەڵایەتییەكانە”

arsalan

رۆژنامه‌وانى – سلێمانى:

ئێستا “تاقیكردنەوە كۆمەڵایەتییەكان” لە هەرێمی كوردستاندا لە برەودان ‌و هەوڵ دەدرێت لە ڕێگەیانەوە كاردانەوەی هاووڵاتییان بەرامبەر كارە توندوتیژییەكان بزانرێت، ئەمە لە كاتێكدایە لە چەند وڵاتێكی ئەورووپی ئەم مۆدێلە لە تۆماری ڤیدیۆیی قەدەغە كراوە.

prankstar-1

تاقیكردنەوە كۆمەڵایەتییەكان كە بە  social experiment ناو دەبرێن لە وڵاتانی ڕۆژئاوا لە مێژە تۆمار دەكرێن و دیاردەیەكی بەربڵاوە، بەڵام ماوەیەكە لە هەرێمی كوردستانیش ئەم جۆرە كارە ئەنجام دەدرێت و نویترین تۆماری ڤیدیۆییش لە لایەن گەنجێكەوە بە ناوی (پێشە) تۆمار كرا كە لەنێو بازاڕدا لە خوشكەكی خۆی دەدات بۆ ئەوەی كاردانەوەی خەڵك ببینێت.

هەرچەندە بەشێك لەو گەنجانەی ئەم جۆرە كارانە دەكەن ئاماژە بەوە دەدەن كە مەبەستی سەرەكییان هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵگایە، بەڵام بەشێكیش لە پسپۆڕانی بوارەكە ئەم كارانە بە شێوەیەكی هەڕەمەكی بە مەترسیدار ناو دەبەن، بەو پێیەی لە چەندین وڵاتی دونیادا ڕووداوی كوشتنی لێ كەوتووه‌تەوە.

شڤان مستەفا، ئەزموونی ١٩ ساڵی لە ئامادەكاریی پڕۆگرامی كامێرای شاراوە و تاقیكردنەوە كۆمەڵایەتییەكاندا هەیە، پێی وایە درووستكردنی ئەم جۆرە ڤیدیۆیانە كە هیچ پلانێكی نەبێت زۆر مەترسیدارە.

شڤان مستەفا وتی: “ماوەیەكە تۆماری ڤیدیۆیی مەترسیدار دەبینین، وەك ئەوەی لە ماوەی ڕابردوودا بینیمان كوڕێك لە خوشكەكی خۆی دەدات، بەبێ ئەوەی هیچ بنەمایەكی سەلامەتی ڕەچاو كرابێت كە ئەوەش زۆرجار مەترسیی گەورەی لێ دەكەوێتەوە”.

شڤان مستەفا كە ئامادەكاری پڕۆگرامێكی تاقیكردنەوەی كۆمەڵایەتییە بە ناوی (شۆك) وەكو كاستی پڕۆگرامەكەی كاتێك پڕۆگرامێك تۆمار دەكەن كاستێكی زۆر و سكرێپتی بەرنامە و هەموو لایەنەكانی دیكە ئامادە دەكات.

وتیشی: “پاشان بە وریاییشەوە مامەڵە دەكەین كە ڕووداوێكی نەخوازراو ڕوو نەدات و كەسی تایبەتمان لەگەڵە بۆ پاراستنی ئەكتەرەكان، چونكە لەم بابەتانەدا تۆ بەركەوتنی ڕاستەوخۆت هەیە لەگەڵ تاكی ناو كۆمەڵگادا”.

یەكێك لەو وڵاتانەی ئەم جۆرە تۆمارە ڤیدیۆییانەی تێدا قەدەغە كرا، وڵاتی ڕوسیا بوو، ئەوەش بە هۆی ئەوەی ڕووداوی كوشتنی لێ كەوتەوە.

پێشەنگ بەختیار ناسراو بە “پێشە” لە ماوەی ڕابردوودا تۆمارێكی ڤیدیۆیی بڵاو كردەوە كە تاقیكردنەوەی كۆمەڵایەتی بوو، تۆمارەكەی لە ماوەی كەمتر لە هەفتەیەكدا زیاتر لە ١٠٠ هەزار بینەری هەبووە، لەسەر كارەكەی ئازاریان داوە و دەستی بریندار بووە، ئەمەش پاش ئەوەی هاووڵاتییەك لێی دەدات.

پێشە، بە “ئاژانس”ی وت: “ئەم كارەی من هەوڵێك بووە بۆ درووستكردنی گۆڕانكاری لە كۆمەڵگەدا و گۆڕانكاریی گەورەش لە كۆمەڵگەدا نەك مەترسی بەڵكو قوربانیدانیشی دەوێت. “

پێشە لە كاتی تۆماركردنی گرتە ڤیدۆییەكەیدا تەنیا خۆی و خوشكەكەی بووە لەگەڵ هاوڕێیەكی كە وێنەی بۆ گرتووە، هەر بە تەنیا خۆی كاری نواندن و بەرهەمهێنان و مۆنتاژ بۆ كارەكانی دەكات و كامێرا و مایك بە كرێ دەهێنێت.

ئەم جۆرە پڕۆگرامانە كە زیاتر دووبارەكردنەوەی پڕۆگرامە ڕۆژئاواییەكانە گەر بە شێوازێكی ڕێكخراو بێت شتێكی ئاساییە، بە بڕوای توێژەرانی كۆمەڵایەتی ‌و میدیایی ئەگەر بە وریاییەوە تۆمار بكرێن كاریگەریی ئەرێنییان دەبێت.

دڵشاد محەمەد، توێژەری كۆمەڵایەتی پێی وایە ئەنجامدانی ئەم كارە لە كۆمەڵگەیەكی كوردیدا كه‌ تاكەكان وەك تاكی ڕۆژئاوایی نین، كێشەیەك خۆیانی تێدا نەبن پەیوەندییان پێوە نەبێت، بەڵكو دێنە ناو بابەتەكە و زۆرجار كاردانەوەی مەترسیداریان دەبێت.

وتی: “پێویستە بەر لە تۆماركردنی پڕۆگرامەكە ئامادەكاریی تەواو بۆ پاراستنی لایەنی سەلامەتیی كارەكە بكرێت”.

ئەرسەلان رەحمان، به‌ڕێوبه‌رى ماڵپه‌ڕى “رۆژنامه‌وانى” تايبه‌ت به‌ زانست و هونه‌رى رۆژنامه‌وانى، هەرچەندە ئەنجامدانی ئەم جۆرە پڕۆگرامانە بە ئاسایی دەزانێت، بەڵام بەو مەرجەی ئەو لایەنەی ئەم تاقیكردنەوە كۆمەڵایەتییانە دەكات لە ڕەهەندێكی هۆشیاركردنەوەوه‌ ئەنجامی بدات و شارەزا بێت.

وتی: “ناكرێت گەنجێك بەبێ ئەوەی خۆی هۆشیارییەكی ئەوتۆی هەبێت ئەم گرتانە تۆمار بكات و بڵاوی بكاتەوە، چونكە ئەو كاتە زیانی زیاترە بۆ كۆمەڵگا وەك لەوەی سوودی هەبێت”.

پۆلیس وەك هاووڵاتییان تەنیا سەیری ڤیدیۆییە تۆماركراوەكان دەكات ‌و نایەوێت بەبێ‌ هیچ سكاڵایەك هەنگاو بۆ ڕێگریكردن لە تاقیكردنەوە كۆمەڵایەتییەكان بنێت.

سەركەوت ئەحمەد، وتەبێژی پۆلیسی سلێمانی، ڕایگەیاند گەر خەڵك تاوانێكی دیار ئەنجام نەدات ئەوا ئازادە كە بۆ خۆی تۆمارێكی ڤیدیۆیی تۆما ربكات و بڵاوی بكاتەوە.

بە “ئاژانس”ی وت: “ناتوانین لەسەر شەقام خەڵك بگرین مەگەر تاوانی دیار بكات، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی ئەم جۆرە كارانە لەگەڵ كولتووری ئێمە ناگونجێت چونكە كاتێك تۆ كارێكی وا دەكەیت خەڵك هەڵوێست وەردەگرێت و ڕەنگە توندوتیژیی لێ بكەوێتەوە.”

ئاماده‌كردنى: راوێژ كامه‌ران.

سه‌رچاوه‌: ئاژانس

ژماره‌ی خوێنراوه‌ :0
سه‌رچاوه‌ رۆژنامه‌وانی

درێژه‌ی بابه‌ت

هەڵمەت و شەڕی ترامپ دژ بە راگەیاندن

arsalan

رۆژنامه‌وانى – هه‌ولێر:

د. مه‌گديد سه‌پان

هیچ سەرۆکێکی ئەمریکی وەک Donald Trump کێشەی لەگەڵ میدیا نەبووە و شەڕی ڕاگەیاندنی نەکردووە. تێنەگەیشتنی تڕامپ لە راگەیاندن، ڕێزنەگرتنی ئەو لە رۆژنامەنووس و دەزگا زەبەلاحەکانی راگەیاندنی ئەمریکی، ئەزمەکانی قوڵتر کردۆتەوە و بەرەیەکی فراوان و لەشکرێکی گەورەی لە میدیاکاران پێکهێناوە، چاودێری بچوکترین کار و هەڵسوکەوت و لێدوانی خۆی و ستافەکەی بکەن، کە جارێ هیچ دیارنییە ئەنجامەکەی چۆن دەبێت، بەڵام ئاشکرایە، تا ئێستا کەسی کورسیدار لە سەنگەرگرتن دژ بە رۆژنامەنووس و ڕاگەیاندکاران لە رۆژئاوا براوە نەبووە.

24-trump-unhinged.w710.h473

ئەو تێگەیشتنە نادروست و خراپەی ترامپ، لە رۆژەکانی زووی هەڵمەتی هەڵبژاردن وەدیارکەوت و لەراستیدا ئەو لە میدیاکان زیاتر وەک کەسێکی ناشیاو باس دەکرا، قسەکانی بەهەند وەرنەدەگیرا و کەمیشبوون ئەوانەی بڕوایان بە سەرکەوتنی ئەو هەبوو بەتایبەتیش، کە دەیانزانی ترامپ بە دوور و نزیک پەیوەندی بە سیاسەتەوە نەبووە.

ئەو هەڵمەتەی دژ بە تڕامپ لە میدیاکان دەستیپێکرد، ڕەنگدانەوەی قسە و تێڕوانینەکانی ترامپ بوو لەسەر هەندێک پرسی گرنگ وەک: مافی ژن، کێشەی پەناهەندە، ئیسلامۆفۆبی (ترس لە ئیسلام)، نزیکبوونی ئەو لە ڤلادیمیر پوتین…هتد، سەردێری ڕەش و قەڵەویان نەک تەنیا لە ئەمریکا بەڵکو لە هەموو جیهان دروست دەکرد.

دوو رۆژ پێش دەستبەکاربوونی وەک سەرۆک کۆماری ئەمریکا، Kyle Pope سەرنووسەری Columbia Journalism Review لە نامەیەکی کراوە، رەخنەی توند لە ترامپ دەگری، کەچۆن خۆی و ستافەکەی لە میدیا دەڕوانن و بوختانیان پێهەڵدەبەستن. ترامپ بایکۆتی کۆمەڵێک ئاژانسی دەنگوباس و دەزگای راگەیاندنی کردووە و هەر ئەوانیش پرسیاری ڕۆژنامەنووسان هەڵدەبژێن. Kyle Pope دەنووسێ:

– ئێمە، نەک تۆ، بڕیاردەدەین چ باشە بۆ خوێنەران، بینەران، گوێگران… ئێمە، نەک تۆ، ڕێنماییەکان دادەنێن… ئێمە لەوانەیە… لەوانەیە ئێمە قسە لەگەل هەندێک لە ستافەکەت دەکەین لە ‘off the record’ (چۆنیێتی بەکارهێنانی سەرچاوە) ئەوەش هەر لەدەست ئێمەیە.

وتەبێژی کۆشکی سپی Sean Spicer لە بەڕێوەبردنی یەکەم کۆنگرەی رۆژنامەوانی، درۆیەکی گەورەی کرد لەوکاتەی گوتی: لە ئاهەنگی سەرۆک ترامپ خەلک زۆرتر لەوەی ئۆباما هاتبوون. رۆژنامەیNew York Times  زوو لە ڕێگای تویتەر دوو وێنەی لە تەنیشت یەکتر دانا، کە لە ئاسمان گیرابوون و تێیدا ئاهەنگی سوێندخواردنی سەرۆک ئۆبامای ساڵی 2009 و سەرۆک دۆنالد ترامپ ساڵی 2017ى پیشاندەدا بڵاوکردەوە. جیاوازییەکان لەبەر زۆری لە نووسین نایەن.

لە یەکەم کۆنگرەی رۆژنامەوانی دۆنالد ترامپ، پەیامنێری CNN لە کۆشكی سپی  Jim Acostaڕێگای پێنەدرا، پرسیای خۆی ئاڕاستەی سەرۆک بکا و ترامپ خۆی و کەنالەکەی بە بڵاوکردنەوەی زانیاری درۆ تاوانبار کرد. دژایەتیکردنی ترامپ بۆ کەنالی CNN لەسەر بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتێکی 35 لاپەڕەی نهێنی ئەفسەرێکی پێشتری هەواڵگری بەریتانیا دەستیپێکرد، کە تێیدا باسی لە پەیوەندی نێوان ترامپ و پوتین و روسیا کردووە.  CNN لە جەرگەی هەڵمەتی هەڵبژاردن ئەم راپۆرتەی بڵاوکردەوە. جگە لە کەنالی تەلەفزیۆنی CNN دۆنالد ترامپ بایکۆتی گەورەترین رۆژنامەی ئەمریکی Washington Postیشی کرد، گوایە نووسینەکانیان چەواشەکارین و زانیاری درۆ و هەڵە بڵاودەکەنەوە.

دۆنالد ترامپ لە لێدوانێکی گوتی: میدیاکانی رۆژئاوا، لە کردەوە ئیرهابییەکانی لەلایەن جیهادیستە ڕادیکالەکان ئەنجام دەدرێن، وەک گەورەیی خۆی بایەخی پێنادەن و پشتگوێی دەخەن. لەو لیستەی، سەرۆک ترامپ باسی دەکرد و گوایە لە میدیا بایەخی پێنادرێ ناوی 78 کردەوەی ئیرهابی تێدابوو. لێرەش ترامپیان زوو بەدرۆ خستەوە.

لە کردەوە ئیرهابییەکەی پاریس لەنێوان 13 – 15ی نۆڤێمبەری 2015  تەنیا لە راگەیاندنی سویدی 1650 جار باسکراوە و لە میدیاکانی ئینگلیزیش 6497 جار باسکراوە.

لە کردەوە ئیرهابییەکەی Nice لە نێوان 14 – 16ی تەموز تەنیا لە میدیای سویدی 1256 جار باسکراوە و لە میدیای ئینگلیزیش 9061 جار ناوی هاتووە.

لە کردەوە ئیراهبییەکەی بەرلین بە لۆری لە نێوان 19 – 21 دێسێمبەری 2016 لە میدیاکانی ئینگلیزی 7703 جار باسی کراوە. نووسین و بڵاوکردنەوەی ئەو ژمارانەی سەرەوە بەئاسانی ترامپ بەدرۆ دەخەنەوە.

سەرۆک ترامپ دەمێکە شەڕێکی گەورەی دژ بە هەندێک دەزگای راگەیاندن دەستپێکردووە و رقی زۆری لە ڕاگەیاندن و رۆژنامەنووسان دەبێتەوە، لەهەمان کات ئەو باش دەزانی چۆن میدیا بەڕێوە ببا و لەخەت لایانبدا، هەربۆنموونە: لەوکاتەی گوتی میدیای ڕۆژئاوا بایەخی زۆر بە کردەوە ئیرهابییەکان نادا، ڕۆژنامەنووسان ناچاربوون بەرگری لەخۆیان بکەن، تڕامپ  زۆربەی راکانی خۆی لە تویتەر بڵاودەکاتەوە، کە ئەوەش دڵەڕاوکێی زۆری بۆ میدیاکاران و سیاسەتمەدارانی چالاک دروست کردووە. ئەو بەئاشکرا رقی لە میدیای کلاسیک (رۆژنامە و گۆڤار و رادیۆ و تەلەفزیۆن) دەبێتەوە و شەر دژیان دەکات.

لە کۆنگرەی ڕۆژنامەوانی 16ى شوباتی 2016 تڕامپ گوتی:

– من 306 کورسیم هێنا و ئەوەیان زۆرترین ژمارەیە لە دوای هەڵبژاردنی  Ronald Reagan لە ساڵی 1984 سەرۆکێکی ئەمریکی بەدەستی هێنابی.

لەراستیدا Trump تەنیا 304 کورسی نەک وەک خۆی گوتی 306 کورسی هێناوە. لێرە رۆژنامەنووسێكی NBC خۆی بۆنەگیرا و بەدەنگی بەرز گوتی: Barack Obama جارێکیان 332 جارەکەی دیکەش 365 کورسی هێنا،George Bush ی باوک 426 کورسی هێنا، هەروەها Bill Clinton لە هەڵبژاردنی 1992 و 1996 کورسی لەتۆ زیاتر هێنا… بۆچی ئەمریکییەکان دەبی بڕوا بەتۆ بکەن، لەوکاتەی تۆ دەڵێی ئەو زانیارییەی بەوان دەدرێ درۆن، دەبینی ئێستات خۆت زانیاری درۆمان پێدەدەیت… رۆژنامەنووسی NBC بە سەرۆک ترامپی گوت.

– ئاخر هەر ئەو زانیارییەیان بەمن داوە… بەسەرسوڕمانەوە ترامپ گوتی.

– هێڕشکردنە سەر میدیا بەشێکە لە پلان و ستراتیژی دۆنلاد ترامپ، بۆئەوەی فۆکوس لەسەر خۆی کەمبێتەوە و میدیای کلاسیک پشتگوێ بخرێ. ئەوەی سەرەوە Jesper Strömbäck پرۆفێسۆر لە رۆژنامەگەری و پەیوەندی سیاسی زانکۆی یەتەبۆری، لە لێدوانێكی بۆ رۆژنامەی میترۆی سویدی لە ٨ی شوبات گوتی.

ژماره‌ی خوێنراوه‌ :28
سه‌رچاوه‌ رۆژنامه‌وانی

درێژه‌ی بابه‌ت

پەیامنێری جەنگ و ناوچە کێشە لەسەرەکان

arsalan

رۆژنامه‌وانى – هه‌ولێر:

د. مه‌گديد سه‌پان

 لە تەواوی جیهان، کەم نەتەوەی وەک کورد ماون لە سەد ساڵەی ڕابردوو، بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ، شەڕیان بەسەر چەسپابی یان بە زۆر و بێ ئارەزووی خۆیان تێیوەگڵابن. لەگەڵ ئەوەش، ئەم ئەزموونە تاڵ و زۆرە، بۆ رۆژنامەنووسانی کورد، نەبۆتە یارمەتی بۆئەوەی جوانتر و باشتر پەیامیان بگەینن، زانیاری ورد و پێویست لە بەرەی جەنگ و ناوچە کێشە لەسەرەکان بۆ ئێمە بگوازنەوە.

ROZHNAMAWANY-PAYAMNERE-JANG

ئەگەر هەڵوەستە لەسەر کاری رۆژنامەنووسانی خۆمان لە گواستنەوەی دوا شەڕی کورد دژ بە داعش لەم چەند مانگەی دوایی بکەین تێدەگەین، رۆژنامەنووسانی کورد لە رۆژنامەنووسانی بیانی زۆرتر لەبەرەی جەنگن، ژیانیان زیاتر لەمەترسیدایە، ئازاترن و لەمەرگ ناترسن. من لێرە و لەم نووسینە، ئەم نەترسان و ئازایەتییە، زیاتر بە نەزانین و تێنه‌گەیشتن لە کاری پەیامنێری جەنگ و گواستنەوەی هەواڵ و زانیارییەکانی بەرەی جەنگ لەقەڵەم دەدەم، تا لە سەلماندنی ئازایەتی و بوێری و پاڵەوانێتی ئەوان… هەرچەندە، دەرکەوتن وەک پاڵەوان، لەوانەیە بۆ ڕۆژنامەنووسانی کورد ڕەوا بێ، چونکە هەندێک لەوان، لەبیردەکەن یان فێرنەکراون، کە ئەوان ڕۆژنامەنووسن و پێشمەرگەنین، بەڵام ئەگەر مەنتق حوکم بکا، چۆن دەتوانن نەبن بە پێشمەرگە، لەوکاتەی زۆر لە نزیکەوە لەگەڵ ژیان و ناخۆشییەکانی پێشمەرگە تێکەڵن، لەگەڵ ئەوان لە سەنگەرەکان دەژین و دەخۆن و دەنوون… پەیامنێری کورد بە چاوی خۆی دەبینی، پێشمەرگە بەرگری لەژیان نامووسی خزموکەسی ئەوان و هەموو تاکێکی کورد دەکا… ئەوان دەبینن، لە ڕاست و چەپ ئەو پێشمەرگە ئازایانە شەهید دەبن، کە پێش کەمێک بەیەکەوە قسەیان دەکرد، ژمارەی تەلەفۆنیان دەگۆڕییەوە، بۆیە پەیامنێری کورد، ناتوانی بترسێ، یان ترس پیشانی برادەرانی بدا، لەکاتێکدا بە هەردووک چاوی خۆی دەبینی کەس لەو شەڕەی دژ بە داعش ناترسێ یان ترس پیشان نادا… لێرە باس لەو لایەنەی پەیامنێران هەرناکەین، کە زۆربەیان ئەندامی حزبێکن، هەر ساتێک حزب داوای چەک هەڵگرتنیان لەجیاتی قەڵەم و کامیرا لێبکا، بێبیرکردنەوە ئەو بڕیارەی حزب جێبەجێ دەکەن و لەسەر چاویان دادەنێن…

گرانە دژ بە پەیامنێرانی کوردی بەرەی جەنگ بنووسیت و لەوەش گرانتر، ڕەخنەیان لێبگری، بەڵام ئەگەر بیر لە پیشەی رۆژنامەنووس بکەینەوە، تێدەگەین کار و ئامانجی پەیامنێرانی جەنگ زۆر ڕوون و ئاشکرایە، بۆیە ئەگەر هەڵە و تێکنەگەیشتنێک هەبێ، زیاتر لە ئەستۆی بەڕێوەبەرانی دەزگاکانی ڕاگەیاندنە، نەک رۆژنامەنووس خۆی، لە ئەستۆی پارت و ڕێکخراوە سیاسییەکانە، نەک رۆژنامەنووس خۆی…

کارکردن وەک پەیامنێری جەنگ و ناوچە کێشەلەسەرەکان، پەیوەندی راستەوخۆی بە یاسا و دەستووری شوێنی کارکردنی رۆژنامەنووسەوە هەیە، پەیوەندی بە رەقابە و ئازادی راگەیاندنەوە هەیە. ئەگەر رۆژنامەنووس بیەوێ یان ڕێگای پێبدرێ لەبەرەی جەنگ هەواڵ و زانیارییەکان بگوازێتەوە، دەبی لە یاسا و دەستووری ئەو شوێن، هەرێم یان وڵات زۆر بەجوانی بگا، بۆئەوەی لەکار دوورنەخرێتەوە، لە کێشە و بەڵای لابەلا دووربێت و بتوانی زۆرتر لەسەر کاری بەردەوام بێ…

لێرە هەر دەوڵەتە و یاسای تایبەتی ڕاگەیاندنی خۆی هەیە، کە رۆژنامەنووسان ناچارن پەیڕەوی بکەن. جگە لەوە، لە کۆی یاساکان، قەت بەتەنیا یەک یاسا ڕۆژنامەنووس ڕووبەڕووی دادگا ناکاتەوە، بەڵکو کۆمەڵێک یاسا هەن وەک: یاسای دژ بە ئیرهاب، یاسای پاراستنی ئاسایشی گشتی، یاسای پاراستنی ئەمنی قەومی، یاسای هێزی ناوخۆ و وەزارەتی بەرگری، یاسای رەقابە و یاسای کاتی جەنگ…هتد. لەمەش هەر وڵاتە و لەسەردەمێک ئەم یاسایانە دەرچووین.

پسپۆرانی ڕاگەیاندن، لەوبڕوایەدان، لەکاتی ڕوماڵکردنی کێشەکان، بۆ ڕۆژنامەنووس زۆر باشە، ئەگەر بتوانی بێلایەنی خۆی بپارێزی… ئەم بۆچوونە بۆ شەڕ لەنێوان دوو دەوڵەت لەوانەیە ڕەوا بێ، بەڵام بۆ شەڕی ناوەخۆ و لە شێوەی شەڕ دژ بە داعش، رۆژنامەنووسی کورد ناتوانی و ناشکرێ بێلایەن زانیارییەکان بگوازێتەوە، لەکاتێکدا سەرکەوتنی داعش لەدەستدانی حکوومەتی کوردییە، ڕمانی خەونی دروستبوونی دەوڵەتی سەربەخۆی کوردییە، لەدەستدانی هەموو خەبات و تێکۆشانی بەلای کەم دوا سەد ساڵەی کوردە.

خەسڵەتی پەیامنێری جەنگ:

LEAD Technologies Inc. V1.01

بۆئەوەی رۆژنامەنووس پەیامی باش بگا، دەبی زمانی کوردی زۆر باش بزانی، وشەی لەیەکچوو زۆر بزانی، بەهرەی دەربڕینی جوان و باشی هەبی و بتوانی بە کورترین وشە، مەبەست دەربڕی، مێژووی شۆڕشەکانی کورد شارەزابی، خەباتی پارتە سیاسییەکانی ئەزبەربی، زۆر لە سیاسەتمەدارەکان لە نزیکەوە بناسی و ژمارەی تەلەفۆنی ئەوانی لەلابێ، لە خاڵە هەستیار و ناسکەکانی نێوان پارت و گرووپەکانی کوردی باش تێبگا، شارەزای شێوةی کارکردنی پەیامنێری جەنگی.

جگە لەوانەی سەرەوە، پەیامنێری جەنگ، گرنگە بتوانی زوو بڕیار بدا، بەردەوام ئاگای لەخۆی بێ و بتوانی کۆنترۆڵی خۆی بکا، لە مەترسی تێبگا، خەڵک بناسێ… ئەگەر پەیامنێری کورد، ئەوانەی سەرەوەی زانی، ئاسانتر زۆرترین زانیاری دەگوازیتەوە و زۆرترین جەماوەریش بە زانیاری تێر دەکا و کەمتر مەترسی لەسەر ژیانیشی دەبێ.

خاڵێکی دیکەی زۆر گرنگ، دەبی پەیامنێرانی جەنگ بەهەندی وەربگرن، کە بچوکترین گرووپی ئیرهابی یان پارتیزان باش دەزانن، کاریگەری ڕاگەیاندن گەلەک زۆربووە، بۆیە زۆرجار ئەوان هانا وەبەرگرتن یان کوشتنی رۆژنامەنووس دەبەن، بۆئەوەی پەیامیان بگات و زۆر باس بکرێن و دەنگیان بڕوا، بۆیەش بە هیچ شێوه‌یەک نابی هیچ رۆژنامەنووسێک، بێ بەشداریکردن لە خولی خۆپاراستن بۆ بەرەکانی جەنگ بنێردرێ.

ئەگەر باس لە مێژووی رۆژنامەنووسانی بەرەی جەنگ لە جیهان بکەین، کەسانی زۆر هەن، ئەزموونی پەیامنێرییان دەوڵەمەند کردووە. لەناو ئەوان، ئێرنست هێمێنگوای، جۆن رید، کونستەنتین سیمیرنۆڤ…هتد.

کەشوهەوای کارکردنی رۆژنامەنووسانی بەرەی جەنگ و ناوچە کێشەلەسەرەکان، رۆژ دوای رۆژ ناخۆشتر و گرانتر بووە، ئەگەرچی ژمارەی ئەو ڕێکخراوانەی بەرگری لە رۆژنامەنووسان دەکەن وەک: نەتەوە یەکگرتووەکان، ڕۆژنامەنووسانی بێ سنوور، ئەمنستی ئینتەرناشیوناڵ، پزیشکانی بێ سنوور، سەندیکای رۆژنامەنووسان…هتد، بەردەوام لەزیادبووندان.

Urban Löfqvist بەرپرسی ئیدارەی پەیامنێرانی بێ سنوور، لەوبڕوایەدایە کارکردن لە ناوچە کێشەلەسەرەکان گرانتر و ئاڵۆزتر بووە، بۆیەش تەنیا لە ساڵی 2012 لە جیهان 88 رۆژنامەنووس کوژران.

لەکۆتایی 2007 بۆ پاراستنی ژیانی رۆژنامەنووسان حەوت دەوڵەت یاداشتێکیان مۆر کرد لەوانە: ئوسترالیا، دانمارک، فەرەنسا، کەنەدا، بەریتانیا، ئەڵمانیا و ئەمریکا.  ئەم یاداشتە ئارەزوومەندانەیە و لەلایەن: (Press Freedom Organizations)، پێشوازی لێدەکرێ، بەڵام داخ دەخۆن، بۆچی هەموو ئەندامانی نەتەوە یەکگرتووەکان ئیمزایان نەکرد.

یەکەم پێکهاتن لەسەر پاراستنی ژیانی رۆژنامەنووس لە ساڵی 1864 و دوا پێکهاتنیش لە ساڵي 1947 ئیمزا کرا… دوای ئەوە دوو جاری دیکە, دوو بەڵگەنامه‌ مۆر و پەسند کرایە.

ژماره‌ی خوێنراوه‌ :46
سه‌رچاوه‌ رۆژنامه‌وانی

درێژه‌ی بابه‌ت

دەربارەی: رۆژنامەگەری کوالیتی Quality Journalism

arsalan

رۆژنامه‌وانى – هه‌ولێر:

د. مه‌گديد سه‌پان

لە کۆتایی سەدەی نۆزدە رۆژنامە و گۆڤار پێشکەوتنی زۆریان بەخۆیانەوە بینی و لەڕاستیدا، تاکە ئامرازی ڕاگەیاندنیش بوون. ئەم پێشکەوتنەی رۆژنامەنووسی پێویستی بە ستایل و جۆری نووسینی تازە هەبوو، بەتایبەتیش لەوکاتەی گواستنەوەی وێنە بۆ رۆژنامە و گۆڤار لە ڕێگەی داهێنانەکەی Alexander Graham Bell بەناوی: photo phone  ئاسانتربوو و هێواش هێواش وێنەی گەورە و ساف لە شوێنی ڕووداوەکان دەگیرا و لەگەڵ زۆربەی تێکستە هەواڵییەکان دادەندرا.

rozhnamawany-rudaw-magded-sapan

لەو سەردەم و لە ئەمریکا چەند شێوە ڕۆژنامەنووسیێک سەریانهەڵدا و گەشەیان کرد لەوانە: پرێسی زەرد Yellow Press، رۆژنامەنووسی بەدواداچوون Investigative journalism، هەروەها لە شەست و حەفتاکانی سەدەی ڕابردووش رۆژنامەنووسی نوێ New Journalism  لەدایکبوو. ئەم سێ جۆرەی راگەیاندن تا ئێستاش لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، لە رۆژنامە و گۆڤارەکان کاریان پێدەکرێ.

جگە لەو سێ جۆرەی سەرەوە، شێوەیەکی دیکە بەناوی: رۆژنامەنووسی کوالیتیQuality Journalism   هەیە و لە هەندێک شوێن وەک: رۆژنامەنووسی باش Good Journalism یش ناوی دەهێندرێ.

رۆژنامەنووسی کوالیتی، لەوانەیە لە دەزگایەکی ڕاگەیاندن بۆ دەزگایەکی دیکەی ڕاگەیاندن تێگەیشتن لێی کەمێک جیابی، بەڵام یەک پرەنسیپ بەناوی کوالیتی هەیە و هەموویان پەیڕەوی دەکەن.

بۆ رۆژنامەی داگینس نیهێتەر Dagens Nyheter، کە ژمارەی یەکی لە 23ی دێسێمبەری 1864 لە ستۆکهۆڵم دەرچوو، رۆژنامەنووسی کوالیتی دەکاتە: لە پرسی سیاسی و پرسی دیکە بێلایەنن، هەموو ئەو نووسینانەی بڵاودەکرێنەوە دەبی ڕاست و دروست بن، کۆنترۆڵکرابی، توند نەبی و ڕەنگدانەوەی چۆنایەتی باش و جێگای بڕواپێکردن بن. ئەوانەی سەرەوە هێڵە هەرە سەرەکییەکانن، کە دەستەی نووسەرانی ئەوان کاری لەسەر دەکەن.

1458676788147

ئەوەی ئەوان بڵاوی دەکەنەوە دەبی ڕاست بێت و سەرچاوەکانیش دەبی بڕواپێکراوبن. لەکاتی بەدواداچوون و قووڵبوونەوە لە هەندێک پرس، دەبی فاکتەکان دووجار کۆنترۆل کرابن. ئەو هەواڵ و زانیارییانەی بڵاویشی دەکەنەوە، دەبی لە چەند لایەک پشتراستکرابنەوە. زۆر لەو هەواڵ و زانیارییانەی ئەوان بڵاوی دەکەنەوە، لەلایەن رۆژنامەنووسانی خۆیان دەنووسرێ و ئەوانیش بێگومان جێگای متمانەن.

لەوکاتەی زانیاری لە سەرچاوەی دیکە یان رۆژنامەی دیکە وەردەگرن، ئاماژەی پێدەکەن. رۆژنامەی داگینس نیهێتەری سویدی، زمانی توند بەکار ناهێنن و هەوڵدەدەن نووسینەکانیان ببێتە جێگای مشتومڕ، لەناو خوێنەران دەنگ بداتەوە و بۆماوەیەکی زۆر لە زەینی خوێنەرانیان بمینێتەوە. لێرە ڕاستکردنەوەی هەڵە بۆ رۆژنامەنووسی کوالیتی زۆر گرنگە، دەبی بەزمانێکی ڕەوان ڕاستکردنەوەکە بنووسرێ، زۆر بەوردیش  کار لەسەر وێنە و ناو دەکەن.

بەلای رۆژنامەی Svenska Dagbladet، ژمارەی یەکی لە 18ی دێسێمبەری 1884 لە ستۆکهۆڵم دەرچووە، رۆژنامەنووسی کوالیتی دەکاتە: ئەگەر هەواڵ و زانیاری لە چەند کەنالی دیکەی ڕاگەیاندنیش بڵاوکراوبنەوە، بەڵام ئەگەر ناوەڕۆکی هەواڵەکە لە کوالیتی دووربی، باشە بڵاونەکرێتەوە، چونکە هەواڵەکە باشتر نابی.

کوالیتی پەیوەندی بە کۆمەڵێک شتەوە هەیە لەوانە: تایبەتمەندی زانیاری، کە دەبی بە چاوی ڕەخنە سەیری سەرچاوەی زانیاری بکرێ و بزاندرێ رۆژنامەنووس چۆن ئەو مەتریاله‌ی دەستکەوتووە، چۆن سەرچاوەی زانیاری دەپارێزی، لەکاتی وەرگرتنی ئینتەرڤیو، رۆژنامەنووس دەبی بەجوانی ئامانج لە وەرگرتنی ئینتەرڤیو بۆ کەسەکە ڕوون بکاتەوە و بۆی باس بکا، کە چۆن پرسیارەکانی ئاراستە دەکا، هەروەها رۆژنامەنووس دەبی ڕێز لە قارەمانی ئینتەرڤیو بگری و قەتیش نابی ناوەڕۆک تەزویر بکات و وێنەی خراپ یان ناشایستە لەگەڵ مەتریالەکە بڵاوبکاتەوە. رۆژنامەنووسی جوان، قەت نابی لە کەسی دەرەوەی دەستەی نووسەران فەرمان وەربگریت و دەست بە نووسین بکا، بەرادان گوتار بنووسی و بەرتیل لە شێوەی سەفەری بەخۆڕا یان دیاری دیکە وەربگری.

نووسینی گوتاری کوالیتی لەلایەن رۆژنامەنووسی باش دەنووسرێ و رۆژنامەنووسی باشیش بەردەوام فاکت و رایخۆی بە روونی پیشان دەدا. هەر بۆ نموونە: مەتریالە باشەکانی ناو رۆژنامەی Le Monde ی فەرەنسی، لەلایەن مامۆستا و قوتابییانی زانکۆ وەک سەرچاوەی زۆر گرنگ و باوەڕپێکراو سەیر دەکرێن.

پێشتر رۆژنامەی جددی و کوالیتی بەرز زیاتر بە قەبارەی А2 چاپدەکرا، بەڵام لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو، ئەم تێڕوانینانە گۆڕدرا و ئەوانیش بە تابلۆید دەردەچن.

یەکەم رۆژنامەی کوالیتی لە جیهان بەناوی The Times لە ساڵی 1785 لە لەندەن دەرچوو. ئەمڕۆ ئەم رۆژنامەیە لەلایەن دەستەخوشکی The Sunday Times دەردەچی و سەر بە کۆمپانیای  (Rupert Murdoch)ه‌.

لە کۆتایی نەوەدەکانی سەدەی ڕابردوو ڕاپرسیێک لەژێر ناوی: (باشترین رۆژنامەی سەدەی بیست) ئەنجامدرا و تەنیا ڕای کەسانی شارەزا و پسپۆر لە 50 وڵاتی جیهان وەرگیرا. پێنج لەوانەی زۆرترین دەنگیان هێنا:

1- Financial TimesWhere-to-find-quality-journalism

2- The New York Times

3- Frankfurter Allgemeine Zeitung

4- The Wall Street Journal

5 – The Daily Telegraph

رۆژنامەنووسی کوالیتی پەیوەندی بە ئێتیکی ڕاگەیاندنەوە هەیە، پەیوەندی بە سەردێری نەرم و داڕشتنی جوان و وێنەی گونجاو و دیزاينی باش و بە کاغەز و چاپی جوانەوە هەیە. هیچ رۆژنامەیەک ناتوانی بچێتە خانەی رۆژنامەنووسی کوالیتی ئەگەر لە نووسینەکان، هەڵەی زمانەوانی، ڕێزمان یان خاڵبەندی هەبی، وێنەی خراپ دابندرێ و زانیارییەکان کۆنترۆڵ نەکرێن، بەشێک لە نووسینەکانی بەڕادان بنووسرێن و تەشهیری تێدابی.

له‌ K24 وه‌رگيراوه‌.

ژماره‌ی خوێنراوه‌ :28
سه‌رچاوه‌ رۆژنامه‌وانی

درێژه‌ی بابه‌ت

گرووپێكى ميديايى له‌ شاره‌زوور راگه‌يه‌ندرا

arsalan

رۆژنامه‌وانى – شاره‌زوور:

لە قەزای شارەزوور  گروپی هێما بۆ کاری راگەیاندن لەژێر دروشمی (هەنگاونان، هەماهەنگی، سەربەخۆ) راگه‌يه‌ندرا.

HEMA-SHARAZOOR

سەرپەرشتیاری گروپەکەش “محه‌ممه‌د حاجی” تایبەت بە سایتی “رۆژنامەوانی” گوتی: ‌”گروپەکە گروپێکی سەربەخۆیە و بيرۆكه‌ى گروپه‌كه‌ هه‌بووه،‌ به‌ڵام سه‌ره‌تاى ده‌ستپێكردنى كاره‌كانى له‌ 12ى كانوونى يه‌كه‌م/ ديسه‌مبه‌رى 2016،  ده‌ستى به‌كاره‌كانى كردووه‌ و لەوماوەیەدا چەندین خول و سیمینارمان بۆ ئەندامان کردووەتەوە و رۆژى 23ى ئازار/ مارسى 2017 به‌ شێوه‌يه‌كى فه‌رمى گروپەکەمان راگەیاندووە و لە ئێستادا ژمارەی ئەندامەکانمان   45 ئه‌ندامن”.

وتیشی: “بە گشتی ئامانجمان پڕكردنه‌ى ئه‌و بۆشاييه‌  ميديايه‌ى له‌ قه‌زاكه‌ماندا بوونى هه‌يه‌ له‌ رێگاى كاره‌كانمانه‌وه‌ هه‌وڵ بۆ پڕكردنەو‌ه‌ى ده‌ده‌ين و هۆشیار کردنەوەی تاکی کۆمەڵگه‌ و رۆشنبیرکردنیان بۆ ئەوەی هۆکارێک بن بۆ دروستبوونی ئینتیما بۆ نیشتیمان و بیرو باوەڕیان”.

سەبارەت بە سنوری کارکردنەی گروپەکە وتی: “سنورى كاركردنمان ته‌نها له‌ سنورى قه‌زاى شاره‌زووردايه‌، به‌ڵام وه‌رگرتنى ئه‌ندامه‌كان له‌ده‌ره‌وه‌ى قه‌زاكه‌ن بوون به‌ ئه‌ندام له‌ گروپه‌كه‌دا  يه‌ك ئامانج كۆيكردوينه‌ته‌وه‌  ئه‌وه‌ش خزمه‌تكردنه”.SHARAZOOR-MEDYA-HEMA

هەر سەبارەت بە کردنەوەی گروپی هێما ئيسماعيل حاجی زه‌ڵمى، (ماستەر لە بواری راگەیاندن) گوتى: دروستکردن و راگەیاندنەوەی ئەم گروپە هەنگاوێکی گرنگە بۆ بەرەو پێش چوونی ره‌وشی راگەیاندن و میدیا لەشارەزووردا، چونکە ئەم گروپە دەروازەیەک دەبێت بۆ تێپه‌ڕبوونی ئەو کەسانەی کە بیانەوێت لە بواری میدیا کار بکەن و لە رێگەی ئەم گروپەوە ئاشنا ببن بە بنەما و بنچینەکانی کاری میدیا و راگەیاندن و نەکەونە ناو ئەو هەڵە زەقانەی کەئەوانەی پێش خۆی کەوتونەتە ناوییەوە.

لە درێژەی قسەکانیشیدا گوتی: ئەم گروپە گەر ئه‌و دروشمانەی هەڵیان گرتووە كاريان له‌سه‌ر بكه‌ن، ئەوا رەوتی کاری میدیای گۆڕانکاریەکی گەورە لە خۆدا دەبینێتەوە.

وتيشى: پێم وایە گروپی هێما دەتوانێت بگات بە ئەو ئامانجانەی کە هەیەتی و لە ئایندەیەکی نزیکدا ببێتە پەیمانگایەک کە چەندین کەسی بەهرەمەند و بەتوانا نەک لە شارەزوور، بەڵکو لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان پێ بگەیەنێت.

ئاماده‌كردنى: زانيار محه‌ممه‌د

SHARAZOOR-MEDYA-HEMA2

ژماره‌ی خوێنراوه‌ :65
سه‌رچاوه‌ رۆژنامه‌وانی

درێژه‌ی بابه‌ت