شعر “لیلایک” / دانیال فروتن پژوهی

pejman

“لیلایک”
مثل سی دی تردم کرده بود
هفتاد هرتز در لب و تاب
در حد دی وی دی
چهار گیگ ویروسی شدم
فرمت هم خالی‌م نکرد
در Maxima زبان می‌ریخت
و من که ویندوز ۹۵ بودم
رفتم در اینترنت برای آپدیت
در دامنه‌ی کلنگ تهران
من با دسته بیل
او با بیل دات کام
سه بعدی آمد
فول‌اچ‌دی رفت
۱ مگ و هزار فیک از او مانده باقی
۲۰ گیگ در فیسبوک و لاین
۱۰ گیگ در واتس آپ
حتا در دیپ وب
دنبال همراه اول
فرهادم
اما آیفون به دست
این داستان می‌کنم پست با شست
اینستاگرام هم که تازه آمده
مثل لایک
زیر هر لیلایی می‌زنم
به آخر شعر
به آخرین شعر رسیدی شیرین
بلاکت می‌کنم باز!

نوشته شعر “لیلایک” / دانیال فروتن پژوهی اولین بار در ئاماژه پدیدار شد.

سه‌رچاوه‌ ئاماژه

درێژه‌ی بابه‌ت

له نێوان داڕووخان و سەرهەڵێناندا (پێشەکیە‌کی ڕه‌خنه‌کارانه له سەر دۆخی ڕۆشنبیریی کوردی)/جه‌هانگیر مه‌حموودی

ئاماژه

ڕۆشنبیر بوونەوەرێکه تاراو، پەڕاوێزنشین، خاوەن‌هەست و خۆلقێنەری زمانێک که هەوڵ دەدات حەقیقەت بەرەوڕووی دەسەڵات بکاتەوە…

*ئێدوارد سەعید، له «نیشانەکانی ڕۆشنبیران»

چە‌مکی ڕۆشنبیر لە زانسته کۆمە‌ڵایەتییەکاندا، به‌پێی ئاڵوگۆڕه کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگا و به‌ستێنه مێژوویی-کۆمەڵایەتییەکانیی سەرهەڵدانی، جیاواز، فرەچەشن و ئاڵۆزکاوە. هەربۆیه، هە‌وڵ له ئاقاری پێناسەیەکی ڕوون و دیاریکراو لەوە‌ی که ڕۆشنبیر کێیه یا ڕۆشنبیران کێن، مشت‌ومڕی فەلسەفی و سیاسیی بەرچاوی له پانتایی تیۆری و پڕاتیکدا خۆلقاندووە و له هەر سەردەمێکی تایبەتی مێژووییدا، خۆی له چێوەی تیۆریک و پڕاتیکاڵی جیاواز و‌هاودژدا دۆزیوەتەوە. ئاماژه به پێناسەکانی کەسانی وەک گرامێشی، مانهایم، سارتر، فۆکۆ، ئێدوارد سەعید و… سەلمێنەری ئەو ڕاستییەن که به‌پێی گۆڕانی کۆمەڵایەتیی و دۆخه سیاسییەکان، فۆرم و دەوری دیاریکراو بۆ پێناساندنی ڕۆشنبیر تووشی گۆڕانکاری‌هاتووە. کەواته نووسین له سەر پێناسە و دەوری ڕۆشنبیران له هەر کۆمەڵگایەک، به‌بێ ئاوڕدانەوە‌یەکی مێژوویی له سەر بەستێنەکانی سەرهەڵدانی، له ئاکامدا ڕوانگەیەکی لەق و دەرهەستیی لێدەکەوێتەوە. سەرەڕای ئەم پێش‌فەڕزه بنەڕەتیه، ئاماژه‌دان بەوەی‌ که ڕۆشنبیریی له هەناوی ئەزموونی مۆدێڕنیتیەوە سەرهەڵدێنێت، دەربڕێنەری ئەم بیرۆکەیە که فۆرم و شێوازی ئەزموونی مۆدێڕنیتی له هەر کۆمەڵگایەک، دیاریکەری ستایل، ڕەوت و هەروەها ڕۆڵی ڕۆشنبیرانی کۆمەڵگای دەستینشانکراوە. بەم پێیە، باسکردن لەسەر ڕۆشنبیریی کوردی، گرێدراوی باس له‌سەر بەستێنە مێژوویی-کۆمەڵایەتییەکانی کۆمەڵگای کوردی و جۆری ئەزموونی مۆدێڕنیتییەتی. هەربۆیه، له دەسپێکدا پیویست به دەستنیشان‌کردنه که له‌م نووسینەدا مەبەست له ڕۆشنبیر چییه؟ ڕۆشنبیرانی کورد کێن؟ گۆڕانکارییه گرینگەکانی کۆمەڵگای کوردی له ڕوانگەی مێژووییەوە کامەن؟ و جۆری ئەزموونیی مۆدێڕنیتیی کوردی خاوەن چە لایەن و تەوەرێکە؟. دیارە که ڕوانینێکی مێژوویی-کۆمەڵناسانه، نەک بۆ ڕابردوو بەڵکوو ڕۆشنکەرەوەی دۆخی ئێستاکەی ڕۆشنبیرییه.

    بە‌شێوەیەکی گشتی و کورت‌کراو، دوو جۆرە ڕوانین بۆ پێناساندنی ڕۆشنبیر له ئارادان: چەمکی فەڕەنسی (Intellectuel) به‌مانای «ڕۆشنبیر» و چه‌مکی ڕووسی (Intelligentsia) به‌مانای «کۆمەڵەی ڕۆشنبیران». ڕۆشنبیران گرووپێک له کەسانی بزاڤمەند، خاوەن ئەندیشەیەکی تیۆریک و تاکڕەون بەڵام کۆمەڵەی ڕۆشنبیران توێژێک له کەسەکانی ناو کۆمەڵگایەکن که خاوەن خۆدئاگاییەکی تایبەتن و لایەنی پڕاتیکاڵ بەسەر تیۆریکیاندا زاڵه. سەرەڕای ئەم پێناسە سادەیە، کۆمەڵێک پێناسەی فرەچەشن و جیاواز بۆ ڕۆشنبیر له مەکتەب فیکرییەکان و ڕەوتە سیاسییەکان له ئارادایه که ئەم نووسراوەیە خۆی له شیکردنەوەیان دەپارێزێت، بەڵام باسی سەرەکیی ئەوەیه که ئەم ڕوانین و پێناسە جیاوازانه دەرخەری ئەو ڕاستییەن که ئەوە پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگا و دەستوپێوەندییە کۆمەڵایەتی/سیاسیی/ئابوورییەکانن که ڕۆشنبیر، ڕەوتی ڕۆشنبیری و دەوری کۆمەڵەی ڕۆشنبیران دەستنیشان دەکەن.

ئاشکرایه که پێناسه‌یه‌ک که تاڕاده‌یه‌ک له‌گه‌ڵ ڕە‌وتی ڕۆشنبیری له کوردستان‌هاوشێوەیه، چه‌مکی ڕووسی ئێنتێلجنسیا یا کۆمه‌ڵه‌ی ڕۆشنبیرانه، لەبەر ئەوە‌ی که دۆخی مێژوویی-سیاسیی کۆمه‌ڵگای کوردی به‌ستێنێکی له‌بار و شیاوی بۆ سه‌رهەڵێنانی پرسگری ئەنتۆلۆجیکاڵ و ئێپێستمۆلۆجیکاڵ نه‌ڕەخساندووە و تاکوو ئە‌م سەردەمه‌ش، ئەوە‌ی ده‌ڤەری مۆدێڕنیته‌ی کۆلۆنیاڵیستی بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وە‌ی ئە‌م کۆمه‌ڵه‌ی ڕەخساندووە، سیاسە‌ت بووه. به‌گشتی ئاوڕدانه‌وەيیه‌کی مێژوویی ده‌یسه‌لمێنێت که «له کوردستاندا مەلاکان له ڕۆژگارێکی تایبەتدا بەشێوەیەکی گشتی هەم خوێندەوارن و هەم ڕۆشنبیرانی کۆمه‌ڵگای ئێمه بوون و ئەوانەبوون دەستنیشانی ئەوەیان کردوه هەقیقەت چییه و کامەیه. بەڵام ئێمه ئێستا له کۆمەڵگایەکی تەواو جیاوازدا دەژین و تێکەڵکردنی ئەم دوو گروهه یان شوبهاندنی ڕۆڵی یەکێکیان بە ئەویدیکەیان، یاخۆد وێناکردنی ڕۆڵی ڕۆشنبیران له ئێستادا لەسەر مۆدێلی ئەو ڕۆڵەی مەلاکان له قوناغه‌کانی پێشتردا بینیویانه، کارێکی ناڕاسته و لەڕووی مەنهەجی و فیکری و زانستییەوه هەڵەیە» (وریا قانع، ۲۰۰۰: ۴۶). هەربۆیه لێرەدا پێداچوونەوەیەکی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییان و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگای کوردی پێش‌مەرجی باسکردن له سەر پێناسە، دەور و کاریگەریی رۆشنبیریی کوردیه.

   یەکێ لە باسە گرینگە مێژووییەکان ئەوەیه که «مۆدێڕنیته‌ی کۆلۆنیاڵیستی» جیهانی ئیسلامی‌(لێرەدا مەبەست ئێمپراتووریاکانی عوسمانی و ئێرانه) بەرەوڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی کردەوە و دابڕانێکی سازاند. یەکێ له گرینگترین دواهاتەکانی ئەم رووبەڕووبوونەوە‌یه، پرسیار له سەر هۆکارەکانی دواکەوتوویی بوو که بەڕێوبردنی پڕۆژەیەکی چاکسازیی له‌ژێر ناوی «تەنزیمات»ی لێکەوتەوە. پێش لەم پڕۆژەیە، ئێمپراتووریای عوسمانی بەربڵاو، پەرتەوازە و میرنشین بوون که هەرکامەیان سەربەخۆییەکی ناوەکیی بۆخۆی دەستەبەر کردبوو و فرانەیەکی فەرهەنگیی پانتایی دەسەڵاتی ئێمپراتووریای ڕاگرتبوو، که بە وەرگرتنی «پرسی چڕکردنەوە» له فۆرمی‌بورۆکراسی و نیزامیدا، له ساڵەکانی ۱۸۳۰ تا ۱۸۷۰ سەرجەم میرنشینییەکانی ژێر دەسەڵاتیی سەرکوت کرد و لەناوی بردن. ئەم پڕۆژە سانتراڵیستیە خۆی وڵامێکی سیاسی به مۆدێڕنیتی و مۆدێڕنیزاسیۆنێکی جیهانی بوو و‌هاوشێوەی ئەم پڕۆژەیە له ئێرانی سەردەمی‌ناسره‌دین شا بەڕێوەچوو.«دەیەی زێڕینی کۆلۆنیاڵ» له سالەکانی ۱۸۹۶، له جیهانی ئیسلام، کۆتایی پێهات و له ساڵە‌کانی ۱۹۰۰-۱۹۰۸ سەردەمی‌دەستەیەک له شۆڕشە سیاسییەکانی ژێر ناوی «مەشرووتیەت» دەستی پێکرد و سێ ئایدیولۆژیا و ڕەوتی سیاسیی سەلەفیەت، لیبراڵیسم و ناسیۆناڵیزم سەریان هەڵێنا که هەرکام بۆ خۆی دەره‌نجامیی تایبەتی کۆلۆنیاڵیزم و دژکردەی تایبەت بەو بوون (بڕوانن. شووڵتسە،۱۳۸۹). به‌م پێیه، یەکەمین دابڕانی مێژوویی کوردستان له بواری فورمی‌دەسەڵاتی سیاسییدا داڕووخانی دەسەڵاتی میرنشینه کوردەکانی ئێمپراتوریای عوسمانی و سەفەوی بوو که وردە‌وردە هەلی بۆ ئەزموونێکی نوێی ژیان و دەسەڵاتی سیاسیی کۆمەڵگای کوردی ڕەخساند.

   پێش دابڕان و لە سەردەمی‌میرنشینیدا، هیچ چەشنه پڕۆژەیەکی ڕۆشنبیری بوونی نییه. واته سەرجەم ئەو ڕوانگه و بۆچوونانەی که بۆ نموونه ئەم ڕەوته بۆ سەردەمی‌نالی، مەحوی و سالم – که به مەکته‌بی نالی ناوزەدکراوە- دەگەڕێننەوە، ته‌نیا هەوڵێکی ڕۆمانتیک له ئاقاری «مۆدێڕنیزه‌کردنی مێژوو»[۱]ی لێدەکەوێتەوە. پێکهاتە‌ی کۆمەڵایەتیی میرنشینییەکان له چێوەی دەستوپێوەندییەکانی فێئۆداڵیزمدا، دەرفەتی سەرهەڵێنانی ڕۆشنبیریی نەڕەخساندووە. جیاواز له هەندێ مەلا و فەقی که له حۆجره‌ و مزگەوتەکان سەرقاڵی خوێندنێکی سۆنەتیی و ئایینی و پێبەستەی دەسەڵاتیی شێخ و ئاغاوەتەکان بوون، سەرجەم خەڵک وەک جووتیار له ژێر دەسەڵاتیی میرنشینییدا دەچەوسانەوە. هەڵبەت پاشماوەی ئەم دەستوپێوەندییانە له فورمێکی دیکه که دەخرێته بەرباس هەتاکوو ئەم سەردەمەی کۆمەڵگای کوردی، یەکێ له هۆکاره سەرەکیی و جیدییەکانی هەژاری ڕۆشنبیری کوردییە. که‌واته، دوای داڕووخان و هەرەسهێنانی دەسەڵاتیی میرنشینیەکانی وەک «بۆتان»، «ئەردەڵان»، «بابان»، «سۆران»، «حه‌کاری» و «بادینان»، له چێوە و ڕەوتی «ڕۆژنامه‌گەری» و «ئێمکانەکانی شاعێرانەیی» و له ژێر تیشکی گۆڕانکارییە سیاسیی و کۆمەڵایەتییەکانی سەردەمی‌تەنزیماتی عۆسمانی، ڕۆشنبیری کوردی له‌دایک دەبێت. پێش داڕووخانی میرنشینی، ئەوەی وەک تێکست لەبەردەست بێت، دیوانی شاعێرەکانه که دوور لە سیاسەت و قەتیس‌مانی له بازنەی هەست و سۆز و فانتازیا تاکەکەسانەکانی شاعێره و خولیاکانی به قەد بەرتەسکی هزری ژیانی میرنشینی تەسک و تەریک بوون. ئە‌گەر له تێکستە شێعرییەکانی «مە‌کتەبی نالی» و شاعێرانی میرنشینی بۆتان وەک «مه‌لای جەزیری»، «عەلی حەریری» و «ئە‌حمەدی خانی»، ئیماژ و نیشانە‌گەلێک سەبارەت بە ڕەخنه له سیسته‌می‌دەسەڵات، کوردایەتی(!) و گرینگیدانێکی بەرهەستانه به کۆمەڵگای کوردی بوونیشی هەبێت، هیچ پێوەندییەکی به ڕەوتی رۆشنبیری کوردییەوە نییه، لەبەر ئەوەی‌که سووژه‌ی ڕۆشنبیر(ان) گرێدروای ئەو گۆڕانکارییە بنه‌ماییانەی کۆمەڵگای کوردییه که ئاماژه‌ی پێدرا. هەروەها، ڕۆشنبیری له هەناوی ئەزموونیی مۆدێڕنیتییەوە سەرهەڵدێنێت و تا پێش‌دابران، کۆمەڵگای کوردی خاوه‌ن هیچ جۆره ئەزموونێکی مۆدێڕنیتیی نەبووە و دوای ڕووخانی میرنشینییه که پریشکە‌کانی مۆدێڕنیزاسیۆنی کۆلۆنیاڵیستی هێدی هێدی کۆمەڵگای کوردی دەتەنێت و تووشی گۆڕانکاریی دەکات و له هە‌ناوی ئەم گۆڕانکارییانه‌دا، یه‌کەمین بەره و ڕەوتی رۆشنبیریی کورد دێته کایەوە.

   به‌کورتی دەکرێ ئاماژه بەوە بدرێت که دوابە‌دوای چاکسازییەکانی ئێمپراتووریا، ئەرتەش و سۆپایەکی مۆدێڕن و هەروە‌ها خوێندنگەیەک به‌ناو «مە‌کتەبی عۆسمانلی» سازدەکرێن که دەستەیەک له منداڵەکانی میر و سەرۆک عەشیرە کوردەکان له‌خۆ دەگرێت تا له‌ژێر سێبەری سیاسەتەکانی پاشای عۆسمانی فێری وڵاتپارێزی و پێملبوونی پاشا بن، به‌ڵام دواتر وە‌کوو نۆخبەیەکی سیاسیی-نیزامی‌بەرهەڵستیی سیاسەتەکانی ئێمپراتووریا دەبنه‌وە (حاجی‌ئاقایی، ؟). که‌سانی وەک حاجی قادری کۆیی (۱۸۹۷-۱۸۱۵)، پیرە‌مێرد (۱۹۵۰-۱۸۶۷)، منداڵه‌کانی بنه‌ماڵەی بەدرخان(کامەران مەدحەت، مێقداد مەدحەت و…)، عە‌بدۆڵلا جە‌ودەت، ئێحسان نووری‌پاشا و… که له فۆرمی‌شێعر، ڕۆژنامەگەری، کۆمه‌ڵە کوردییه‌کان و شۆڕشی سیاسی-نیزامیدا هەوڵ له پێناوی به‌ئاگاکردنەوە و گۆڕانکاریی کۆمەڵگای کوردی دەدەن. ئەزموونه شێعرییەکانی دوای دابڕان و داڕووخان لە خۆیدا (حاجی قادر، پیرە‌مێرد، قانع و…)، هەڵوێستێکی سیاسیی تایبەت بەو سەردەمە و ئایدیۆلۆژیا نوێباوەکانی بوو که له تێکستی شێعری، ناوەرۆک و تەنانەت حەزی تاقی کردنەوەی فۆرمی‌نوێش، نوێندرا و خۆی نەخشاند. ئەم ڕێبازه نوێیه لە چێوەی سیاسەتی شێعری و «ئەدەبیاتی کەمینە»[۲] خۆی نواند و هەوڵی ڕووناکبیرانەش بۆ چاکسازی و خولیا کۆمەڵایەتییەکان و «پانتایی‌سازاندنەوەی سیاسەتیی کەمینه»‌ی لێکەوتەوە که له شێعرەکانی مامۆستا قانێعدا گەیشتە لووتکە. قانێع، وەک ڕەخنە‌گرێکی کۆمه‌ڵایەتیی، شێعرە‌کانی دەکاته ئامرازی ڕه‌خنه له سیستێمی‌دەرەبەگایەتی و ستە‌مکارییەکانی، ڕەخنه له دواکەوتوویی کۆمەڵگای کوردی و دەستنیشانکردنی خوێندن و زانست وەک تاقه ڕێگەی پێشکەوتن و سەرکەوتن، پێداگری لەسەر مافی ژنان و ڕەعیەته‌کان و…، و دەبێته نوێنەری تایبەتیی ئەو ڕەوته ڕۆشنبیر- شاعێرەی کورد. له‌پێوەندی له‌گه‌ڵ ئەم باسەدا مەریوان وریا(۲۰۱۵: ۱۵۵) دەڵێت که: «بەم جۆرە ئەدەبیاتی ئێمه له حاجی قادری کۆییەوە، به‌تایبەتی له ساتەوەختی قانعەوە، دوو ئەرکی سەرەکیی دەکەوێته سەر شان، یەکەمیان ئەرکی دروستکردن و داهێنانی نەتەوەیه وەک خۆدێکی دەستەجه‌معیی مۆدێڕن. دووهەمیان ئەرکی دروستکردنی تاکەکەسێکه ئاماده بێت ئەو نەتەوەیه له‌ناو خۆی و له‌ناو دونیا و له‌ناو پەیوەندی و له‌ناو هۆشیاری و زمان و خەیاڵیدا دروست بکات و لەم پڕۆسەیەشدا تەماهی تەواو لەگەڵ ئەو دروستکراوە نوێیه‌دا بکات». هه‌ڵبەت پیویست به‌ئاماژه‌کردنه که هەرچەند ڕەوتی قانع و ئەوانی دیکه درێژکراوەی ڕەوتی حاجی قادرە بەڵام جیاوازی گەورە له نێوان ڕەوتی حاجی‌ قادر و قانێعدا هەیە، هه‌م له‌بەر ئەوەی که له سەردەمی‌جیاوازدا بانگهێشتی ڕۆشنبیرانه‌یان کردووە -حاجی قادر لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە و تێکشکانی دەیەی زێڕینی کۆلۆنیاڵ و دەستەویەخەبوون لەگەڵ سێ ئایدیولۆژیای ئاماژە‌پێکراو و قانع له سەرەتاکانی سەدەی بیستەم و بەرەوڕووبوونەوە له‌گە‌ڵ ئایدیولۆژیاکانی سوسیالیزم، فاشیزم، لیبراڵیزم و ئێسلامیزم- و هەم ئەوەی که حاجی قادر به‌ئاشکرا ناسیۆناڵیست بوو و نەتەوەش لای ئەو هەمان خەیاڵی ناسیۆناڵ-بۆرژوای ئەمڕۆی کوردییه[۳]، به‌ڵام لای قانع نەتەوە فورمێکی نۆمادین له ئاقاری یەکسانی و دەنگ‌هەڵێنانی ژێردەستەکان بوو.[۴]

    ڕەوتی ڕۆژنامەگەریش[۵] هەروه‌ها، به‌ناوی «ڕۆژنامەی کوردستان»(۱۸۹۸-۱۹۰۲) دەسپێکی ڕۆشنبیری کوردی بوو که سەرجەم ژمارە دەرچوو‌ه‌کانی، جه‌خت له‌سەر دواکەوتوویی کۆمەڵگای کوردی، گرینگایه‌تی زانست و خوێندن و پێوە‌ندی له‌گه‌ڵ ئەورووپا، ڕەخنه له سیستمیی دەسەڵاتی عۆسمانی و هەوڵ بۆ ئاگادارکردنه‌وه‌ی خەڵکی کورد و… دەکات. واته ئە‌مان توێژێکی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگایە‌کی فێئۆداڵ بوون که سەرجەم ئاوات و خولیاکانیان، کۆمەڵگایەکی خوێندەوار و به‌ئاگا و دەرباز له دەسەڵاتیی کۆلۆنیاڵ و ئێمپراتووریا باڵادەستەکان و هەروەها دەسەڵاتداره کوردە فێئوداڵ و وردەبۆرژواکان بوو. هەر ئەم خولیا و ئاواته ڕۆشنبیرانه بوو که که‌سانی وەک شێخ مه‌حموود، توانای قەبووڵکردنیان نەبوو و فەرمانی کوشتنی جه‌میل سایب و جه‌ماڵ عێرفان (دوو ڕۆشنبیری سەردەمی‌دەسەڵاتداری شێخ مه‌حموود له سلێمانی) دەردەکات!

    له کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەیەم و سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا، ئێستامبۆڵ بوو به ناوەندی فەرهەنگی-ڕۆشنبیری له تورکیا که زۆرێک له رۆشنبیرانی ئەو سەردەمەی له دەور یەکتر کۆکردەوە و بووه هۆی سەرهەڵێنانی تاقمێک له ڕۆژنامه و کۆمه‌ڵە، هەرچەند که ڕۆژنامه‌ی کوردستان به‌هۆی سانسۆر له قاهێره دەرچوو. دیاره سەرمایە‌ی بنەماڵە‌ی بەدرخان دەورێکی تایبەتیی له ڕه‌خساندنیی هەلی دەرکردنی ڕۆژنامه بووه و نەبوونیی ئەو دەسەڵاته سیاسی-ئابوورییه‌ی زۆرێک له خاوه‌ن بیر و ئەندیشەکانی، بەرەو نووسینی شێعر و سیاسەتیی شێعریی‌هان داوە که پێشتر له‌ژێرناوی «ئێمکانەکانی شاعێرانه‌یی» ئاماژه‌ی پێکرا. دوو ڕەوتی سەرەکیی بەرباس، تا یەکەمین ساتە‌‌وەختەکانی سەرهەڵێنانی سیاسەتیی حێزبی کوردستان دەورێکی تایبەت و ناوازه‌یان گەڕاند، هەرچەن دواکەوتوویی کۆمەڵگای کوردی بەربەستی سەرەکیی بڕشت و مەودای کاریگەریه‌کانیان بوو. به‌ڵام، له دەیەی ۱۹۴۰ بەولاوه، ئەم بەرە ڕۆشنبیرییه تووشی هەرەس و داکەوتن‌هات. به گۆڕانکاریی فۆرمی‌سیاسەت له کوردستان له چێوەی سیاسەتیی حێزبی که خۆی بەرهەمی‌گۆڕانکارییەکانی جەنگی جیهانی و کاریگەرییەکانی شۆڕشی ڕووسیا و بێچمگرتنی وردەبۆرژوازی له کوردستان بوو، به‌رەیەک له ڕۆشنبیر سەری هەڵێنا که به جێگەی دژایەتیی له‌گەڵ دەسەڵاتیی ناوه‌ند و ستەمکاریی فێئۆداڵیزمیی کوردی،‌هاودەستی فێئۆداڵیزم و‌هاودەنگی دەسەڵاتی حێزب بوو[۶]. هەربۆیه، خۆی له ڕەخنه‌گرتن له ستەمکاریی چینه‌کانی کۆمەڵگای کوردی پاراست و سەرجەم هەوڵەکانی به‌رەو ئاقارێکی ناسیۆناڵ-بۆرژوا وەرچەرخاند. به‌دەربڕینێکی دیکه، سیستمی‌حەقیقەت لە کوردستان بووە سیستمێکی حیزبی و ئەوەی حەقیقەتی بەرهەم‌هێنا دەسەڵاتی حیزب بوو نه‌ک کۆمەڵگا. بەم پێیەش، ئەمڕۆکه کاری ڕۆشنبیران نه‌ک بەشداربوون له بەرهەمهێنانی حەقیقەت، بەڵکوو بەرهەم‌هێنانەوەی حەقیقەتە پێشتر بەرهەم‌هاتووەکانه. به‌گشتی، حێزب به پشتبەستن به فێئۆداڵیزم و چینی وردەبۆرژوای نۆخبه جێگەی میرنشینییەکانی گرته‌وە و پڕۆژه‌ی ڕۆشنبیریی کوردیی تووشی خەسار و لابردەیی کرد. ئەم خەساره ئێستاکەش خۆی له دۆش‌مان و نه‌زۆکی ڕۆشنبیریی کوردی دەنوێنێتەوە، که بە‌تایبەت له هەرێمی‌کوردستان زه‌ق و به‌رچاوتره. له‌م گۆشه‌نیگایەوەیه که ئاراس فەتاح (۲۰۰۰: ۷۴) دەڵێت: «دوو حاڵەتی سامناک ڕووبەری ڕۆشنبیریی کوردیی پاوانکردووه. یەکەمیان بریتییه له نەبوون یان غیابی ئیشکالییەتی فیکریی. دووهەمیشیان بریتییه له داگیرکردنی کایەی ڕۆشنبیریی له‌لایەن سیاسەت-حیزبەوە، یان به مانایەکی دیکه، سیاسیکردنی کایەی ڕۆشنبیریی و مۆنۆپۆلکردنی لەلایەن حیزبەوە، واته ستراتێژی پەلکێشکردنی هەموو گوتارەکان بۆ ناو گوتاری ململانێکانی حیزب».

   مارک لەیلا له کتێبی «ڕۆشنبیران و سیاسەت‌« دا(۱۳۹۴) به پێداچوونەوەی ژیانی تاکەکەسی کۆمەڵێک له ڕۆشنبیرانی مێژووی ئەورووپای سەدەی بیستەم، هەوڵ بۆ دەستەبەرکردنی وڵامی‌ئەم پرسیارە دەدات: ڕۆشنبیران که دەبوایێ ویژدانی بێداری کۆمەڵگا له‌هەمبەر ستەمکاری و دڕەندەیی دەسەڵات بن، بۆ خەیانەتکاریان لێ دەرهات و فریوی سیستەمە فیکری و سیاسییەکانی سەردەمیان خوارد و تووشی خەسار‌هاتن؟. بە‌ڵام ئەم پێشەکییه بە ڕوانینێکی مێژوویی هەوڵێکه بۆ ڕەخنەکاری له پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی-سیاسیی که ڕۆشنبیران و پڕۆژەی ڕۆشنبیریی تووشی لابردەیی کردووە. به‌م پێیه، شیکاریی دۆخی ئێستاکه‌ی ڕۆشنبیریی کوردی، پیویستی به به‌سەرداکردنەوەی سەرجەم ئەو مێژوو، به‌ستێن و پێکهاتە کۆمه‌ڵایەتییەکانی کۆمە‌ڵگای کوردییه تا وڵامێک بۆ نه‌زۆکی و شڵه‌ژانی ڕه‌وتی ڕۆشنبیریی کوردیی دەستەبەر بکرێت. «بونبەستی واقیعی سیاسی ئێمه، بونبەستێکی مێژووییه، دەرچوونیش لەو کولتوورەی ئەو مێژووه خولقاندوێتی، سەرەتای دەرچوونه لەم قەیرانەی ئەمڕۆ. ڕەخنه له مۆراڵی سیاسی ئەمڕۆ، سەرەتای کردنەوەی دەرگایەکی بچوکه بۆ بیرکردنەوە له شێوەیەکی‌تری ڕێکخستنی سیاسی و کۆمەڵایەتی (عە‌لی، ۲۰۰۰: ۳۰). هەربۆیه، پێداچوونە‌وەی مێژوویی له‌سەر ڕەوتی ڕۆشنبیریی کوردیی، پێداویستییەکی حاشاهەڵنه‌گر و به‌ڵگه‌نەوسیتی نووسینی مێژووی ئێستاکەی ڕۆشنبیرییه. خوێندنەوەی مێژوو دەستنیشانی دەکات که له مەودای داڕووخان و سەرهەڵێنانی ئاماژه‌پێکراودا، تاقمێک ڕۆشنبیر، پڕۆژەیەکی تایبەت و هەروەها ئەندیشەیەکی کۆمە‌ڵایەتیی ناوازه‌هاتە کایەوە که فورمی‌نوێی سیاسەت له کوردستان بەرەو داخستنی و دۆشمانی برد و هەنووکەش به‌شداری نەزۆکی و خەسارمەندبوونیەتی.

۱- دەبێ ئاماژه بکرێت بەوەی که لێرەدا مەبەست ئەو ڕوانینه‌ی مەریوان وریا قانع نییه که ڕۆشنبیری کوردی به‌سەر چوار بەرەدا دابەش دەکات و بەرەیەک که تێکەڵی دەسەڵاتی حیزب بووە وەک بەرەی دووهەمیی ڕۆشنبیری کوردی ناوزەد بکرێت. دیارە ئەم نووسینه کێشەی تایبەتی لەگەڵ پۆلێنبەندی، دابەشکارییەکان، تایبەتمەندییەکان و جیاوازییەکانی بەرەکانی ڕۆشنبیری وریا قانعدا هەیە به‌ڵام لە تاقەتی ئەم پێشەکییەدا نییە (بڕوانن. کتێبی «بەختەوەری و بێدەنگی»(۲۰۰۳) یا وەرزنامه‌ی «کتێبی کوردستان»، ژمارەی دووهەم، ساڵی۱۳۸۳)

سەرچاوەکان

  • عەلی، وریا قانع و فەتاح(۲۰۰۰) ڕۆشنبیر، کۆمەڵگا، دێمۆکراسیەت، ناوەندی ڕەهەند، چاپخانه‌ی ڕەنج
  • شولتسه، راینهارد(۱۳۸۹) تاریخ جهان اسلام در قرن بیستم، ترجمه ابراهیم توفیق، نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
  • وریا قانع، مەریوان(۲۰۱۵) دڵڕەقیی و بێماڵیی، ناوەندی ڕۆشنبیری و هۆنەری ئەندیشە، سلێمانی
  • حاجی ئاقایی، ئازاد(؟) ڕابردووە‌هاودژەکان (خوێندنەوەیەکی دیسکورسیڤ له ناسیۆناڵیزمی‌کوردی)، چاپخانه‌ی جەماڵ عێرفان

مارک لیلا(۱۳۹۴) روشنفکران و سیاست، ترجمه محسن قائم‌مقامی، نشر ماهی

  1. دەستەواژه‌یه‌کی گێئۆرگ لۆکاچ له کتێبی «رمان تاریخی»
  2. دەستە‌واژه‌ی دلۆز و گاتاری بۆ شیکردنەوە و ڕوانینی تایبەتی خۆیان له‌سەر کافکا (بڕوانن. کافکا: به سوی ادبیات اقلیت)
  3. بروانن. دیوانی حاجی قادری کۆیی، ئەمیندارێتی گشتیی ڕۆشنبیری و لاوان، بەغداد، لاپەڕەکانی ۸۸، ۱۷۹، ۲۳۰، ۲۶۰ و… .
  4. ئێدعایەکی‌هاودژ له‌گه‌ڵ نووسراوەی بەردەست، شێوه‌ی ڕوانینی بەختیار عەلی بۆ قانعه. بڕوانن. «قانع و سەرەتاکانی سەرهەڵدانی مۆراڵی ناسیۆناڵیستی»، سەردەمی‌رەخنه، ژماره۲، ساڵی ۲۰۰۵

. بۆ خوێندنەوەیەکی تیروتەسەلی ڕۆڵی گوتاری ڕۆژنامەگەری کوردی، بڕوانن. کتێبی «ڕابردووه‌هاودژەکان»، ئازاد حاجی ئاقایی[۵]

*جه‌هانگیر مە‌حموودی، خوێندکاری ماستەری کۆمەڵناسی

** بیروهزر،

نوشته له نێوان داڕووخان و سەرهەڵێناندا (پێشەکیە‌کی ڕه‌خنه‌کارانه له سەر دۆخی ڕۆشنبیریی کوردی)/جه‌هانگیر مه‌حموودی اولین بار در ئاماژه پدیدار شد.

سه‌رچاوه‌ ئاماژه

درێژه‌ی بابه‌ت

کردستان و حاشیه‌نشینی درازآهنگ در برنامه‌ریزی کشور/احسان مردوخ روحانی

ئاماژه

شاید مهمترین سوالی که در طول ۲۰۰ سال اخیر ذهن ایرانیان را به خود مشغول کرده، این سوال بوده است که «ما چگونه ما شدیم» یا «چرا غرب پیش رفت و ما عقب ماندیم». آغاز این سوال را باید در جنگهای ایران و روس دانست که طی آن، بیشتر خاک ایران به روسیه ضمیمه شد و برای ایرانیانی که تا پیش از آن خود را در جایگاه برتر تمدنی و فرهنگی می‌دیدند، این پرسش پیش آمد که چرا خاک ما این گونه دست «اجانب کافر» افتاد. برخی از تحولات مهم تاریخی را نیز می‌توان از قِبَل همین پرسش ارزیابی کرد: ایجاد دارالفنون و دانشگاه تهران، انقلاب مشروطه و انقلاب۱۳۵۷، جنبش ملی کردن صنعت نفت و… یکی از اقدامات مهم در جهت کاستن از فاصله توسعه‌ای میان ما و جهان غرب، ایجاد سازمان برنامه در سالِ ۱۳۲۷ در دولت محمد قوام است. فلسفه‌ی ایجاد این سازمان این بود که مسیر پیشرفتی را که غرب در ۳۰۰ سال طی کرده است، ایران در بیست یا سی سال طی نماید.

 به نظر راقم این سطور مرور تاریخ سازمان برنامه و نتایج برنامه‌ریزی در ایران در هر تصمیم-گیری و تحلیلی در مورد توسعه در ایران بسیار واجد اهمیت است. در اینجا به مرور مختصر تاریخ این نهاد و در نهایت موقعیت کنونی کردستان در ساختار برنامه‌ریزی کشور پرداخته می‌شود. با توجه به طولانی بودنِ تاریخ سازمان برنامه، در این مختصر تنها به نکات محوری و اساسی این تاریخ پرداخته می‌شود و در پایان نگاهی نیز به وضعیت کنونی استان کردستان خواهیم انداخت.

سازمان برنامه در ابتدا به عنوان نهادِ قدرتمند ناظر و تصمیم‌گیر بر دخل و خرج دولت ایجاد شد و قرار بر این بود که نحوه‌ی هزینه‌کرد هر نهاد و بخش دولتی را تعیین کند. مطابق قانون، این سازمان و مجموعه‌ی دولت باید قانونِ برنامه را – به عنوان برنامه‌ی تعیین شده‌ی توسعه‌ی کشور- به صورت لایحه به قوه‌ی مقننه پیشنهاد دهد و قوه‌ی مقننه نیز پس از بررسی و تصویب، آن را به صورت قانون به دولت ابلاغ نماید. دولت پس از اجرای قانون برنامه باید گزارشی از اجرای آن را تحت عنوان «گزارش عملکرد» منتشر سازد. سازمان برنامه از این رو زیر نظر قوه مجریه بوده است. در دوره‌ی پهلوی شش برنامه به تصویب می‌رسد و پنج برنامه اجرا می‌شود. برنامه‌ی ششم همزمان می‌شود با انقلاب ۵۷ و تنها در سطح یک سند باقی می‌ماند. دو برنامه‌ی اول توسعه در ایران که نام برنامه‌ی عمران داشته است به صورت هفت ساله بوده است و از برنامه‌ی سوم، برنامه‌ها به صورت پنج ساله تنظیم می‌شده است. پس از انقلاب از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۶۸ به سبب جنگ و انقلاب و بی‌نظمی‌های آن دوره، کشور فاقد برنامه است اما از سال ۱۳۶۸ تا به حال، برنامه‌های توسعه دوباره در کشور تنظیم می‌گردد. ازسال ۱۳۶۸ تا به حال، ایران پنج برنامه مصوب و اجرایی داشته است و برنامه ششم نیز در مرحله تصویب قرار دارد.

نکته‌ی مهم و قابل توجه، مشابهت‌های این تاریخ هفتاد ساله در کشور، با وجود فراز و فرودهای فراوانِ آن است. در طول تاریخ هفتاد ساله‌ی سازمان برنامه در کشور دو بار این سازمان منحل می-شود، یک بار در دوره‌ی پهلوی و یک بار در دوره‌ی جمهوری اسلامی. در دوره‌ی پهلوی این کار با انحلال سازمان و تبدیلِ آن به معاونتی زیر نظرِ نخست‌وزیری و در دوره‌ی جمهوری اسلامی‌نیز با انحلال و تبدیل آن به معاونتِ امور راهبردیِ ریاستِ جمهوری روی می‌دهد و نکته‌ی جالب نیز در همین است که افول برنامه‌ریزی کشور نیز در هر دو دوره نیز تقریبا پس از این انحلال پیش می‌آید. دوره‌ی رونق اقتصادی و برنامه‌ریزی کشور در دوره‌ی پهلوی از ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۲ است و تقریبا در پایان این دوره است که سازمان برنامه برچیده می‌شود. در دوره‌ی جمهوری اسلامی‌نیز دوره‌ی رشد اقتصادی و برنامه‌ریزی نسبتا موفقِ کشور نیز – به گواه اسناد و شاخصها- دوره‌ی ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۴ است و پس از این دوره در سال ۱۳۸۶ سازمان برنامه با وجود مخالفتهای بسیار منحل و دوره‌ی افول برنامه‌ریزی در کشور نیز در همین دوره آغاز می‌شود و اوج این افول نیز در سالهای ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۲ است.

برنامه‌های ایران از ابتدا نه به نیت توسعه‌ی همه‌جانبه که به نیت توسعه‌ی اقتصادی و صنعتی در  کشور پایه‌ریزی شد و در آن برهه تصور بر این بود که با توسعه‌ی اقتصادی و صنعتی، اندک‌اندک، توسعه در بقیه‌ی زمینه‌ها نیز به ارمغان خواهد رسید. این تصور اگرچه بعدها اصلاح شد و برنامه‌های صنعتی بعد فرهنگی و اجتماعی نیز به خود گرفت اما همچنان دو نقیصه‌ی جدی در برنامه‌ها یکی غفلت از توسعه‌ی سیاسی و دیگری فرع بودن توسعه‌ی اجتماعی و فرهنگی در قیاس با توسعه‌ی اقتصادی و صنعتی است. در حالی که برنامه‌ریزی مناسب باید با نگاه متوازن به همه ابعاد توسعه صورت گیرد؛ به ویژه با در نظر گرفتنِ این امر که برخی از ابعاد توسعه اساسا چند وجهی هستند: به عنوان مثال اشتغال هم اقتصادی، هم اجتماعی و هم فرهنگی است. معضل دیگر شکاف اساسی در همه‌ی برنامه‌های توسعه بین برنامه‌های مصوب و برنامه‌های اجرایی است. همواره تفاوتی اساسی میان قانون برنامه و گزارش عملکرد وجود دارد. حتی در برنامه چهارمِ توسعه‌ی پس از انقلاب، عملا سی درصد تحقق در اهداف برنامه گزارش شد که به معنای شکست در برنامه‌های توسعه است.

 مساله‌ی دیگر ناعدالتی‌های منطقه‌ای در توسعه کشور است. می‌توان به استثنای چند استان این موضوع را به صورت کلی مطرح کرد که اساسا توسعه در کشور در مناطق مرکزی روی می‌دهد و مناطق مرزی از سطح توسعه‌ی کمتری در مقایسه با مرکز برخوردارند و همه استانهای محروم کشور نیز استانهای مرزی هستند. با در نظر گرفتن این دورنمای کلی و اساسی، استان کردستان به سبب واقع شدن در مرز کشور و برخی دیگر از معضلات از قطار توسعه‌ی کشور جا مانده و این امر واقعیتی کتمان‌ناپذیر است. این حاشیه‌نشینی و فراموش‌شدگی البته نه مختص به این دوره که مساله‌ای طولانی‌مدت و درازآهنگ است.

نکته‌ی دیگری که باید به آن توجه داشت این است که در استانهای مرکزی کشور به ویژه تهران- همواره مرکز استان دارای سطح بالاتری از توسعه تا شهرهای دیگر است، به عنوان مثال در استان تهران سطح توسعه‌ی شهر تهران همواره بیش از بومهن و رودهن و بقیه‌ی شهرهای استان است، در حالی که در استانِ کردستان – حداقل به لحاظ درآمدی- شهرهای مرزی بانه و مریوان دارای درآمدهای بالاتری از مرکزیت استان – شهر سنندج- هستند. این موضوع، اهمیت موقعیت مرزیِ و قابلیتهای خاص استان را به میان می‌آورد.

  سوالی اساسی -که البته جواب آن نیز آسان نیست- این است که چگونه می‌توان استان کردستان را از این وضعیت محرومیت بیرون آورد، پاسخی که البته دشوار است و باید با توجه به موقعیت برنامه‌ریزی در کشور و ویژگی‌های استان کردستان ارزیابی گرد.  

 در این مختصر سعی می‌کنم به چند نکته‌ی اساسی اشاره کنم؛ پرداختن‌ِ جدی‌تر و تحلیلی‌تر به این حوزه البته نیاز به وقت و فرصت بیشتری دارد. در همه‌ی برنامه‌های توسعه در سراسر جهان، اصلی‌ترین بازوی توسعه در هر کشوری دولت است. جامعه به تنهایی و با تکیه بر دانشمندان و کارآفرینان و فعالان اجتماعی و فرهنگی نمی‌تواند توسعه را به ارمغان بیاورد. امروزه با توجه به اینکه بسیاری از کشورها توانسته‌اند مسیرِ توسعه را با موفقیت طی نمایند، این موضوع دیگر واقعیتی کتمان‌ناپذیر است که تا دولتها مسیر درستِ توسعه‌ای را در پیش نگیرند، توسعه با وجود همه‌ی بسترها روی نمی‌دهد. با مروری بر تجربه‌ی برنامه‌ریزی در کشور و نیز در نظر گرفتن اشتباهاتِ صورت گرفته در این زمینه در هر صورت باید نقش دولت را پررنگ‌‌تر از بقیه‌ی ابعاد در نظر داشت.

این موضوع آنجا بیشتر خود را نشان می‌دهد که در نظر داشته باشیم سازمان برنامه در ایران، پیش از کره‌ی جنوبی، تایوان، سنگاپور و تایلند، مالزی و اندونزی ایجاد شده است و از این رو در کشور ما دارای قدمتِ زیادی است و ایران در میان کشورهای جهان از این جزو کشورهای پیشگام به شمار می‌رود.

 با وجود اهمیت دولت، نباید از نقش مهم جامعه‌ و به ویژه کارشناسان، رسانه‌ها و فعالان اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در این حوزه غافل بود؛ اگرچه نقش تصمیم‌گیر و برنامه‌ریز در این حوزه با دولت است، اما دانشگاهیان، اصحاب رسانه و فعالان اجتماعی و اقتصادی نیز می‌توانند با جلب توجه مردم به سمت مسایل توسعه‌ای، بستر جامعه را برای تحول به سمتِ جلو آماده سازند. در کشور ما در حالی که دولتها برنامه‌های روشن و موفقی را در زمینه‌ی توسعه ندارند، جامعه نیز در بیشتر زمینه‌ها آماده‌ی تحول به سوی توسعه نیست. نمونه‌ای از آن را در اخلاق کار می‌توان ملاحظه کرد که در کل کشور در سطح ضعیفی است. این موضوع البته در ارتباط با استان کردستان پیچیده‌تر و مهمتر است. استانی که با وجود همه‌ی قابلیتهایش استانی محروم است و در بیشتر زمینه‌های توسعه با مشکل روبه‌رو است. اگر جامعه بیش از پیش به این موضوع حساس باشد می‌توان گفتمانی عمومی‌را در این زمینه پدید آورد و عملا تا حدودی از مسئولیت دولت کاست و در برابر آن، موضوع توسعه را به عنوان یک تقاضای عمومی‌مطرح ساخت.

این پرسش که استان کردستان چرا از قطار توسعه‌ی کشور جا ماند البته سوالی سهل به نظر می‌رسد، اما جواب آن سخت دشوار و پیچیده است. این یادداشت دعوتی است به اندیشیدن بیشتر در مورد جلوگیری از تکرار اشتباهات تاریخی پیشین و نیز جلب توجه بیشتر همگان به ویژه دانشگاهیان و فعالانِ اجتماعی و اقتصادی به چرایی روی دادن چرخه‌ی باطل توسعه‌نیافتگی در کشور و استان.

*مطلبی که پیش رو دارید به صورت سخنرانی در همایشی در دانشگاه کردستان در ارتباط با توسعه‌ی استانِ کردستان در اردیبشهت ۱۳۹۵ ارائه شد که در اینجا به صورت مکتوب با قدری تفصیل ذکر می‌گردد.

نوشته کردستان و حاشیه‌نشینی درازآهنگ در برنامه‌ریزی کشور/احسان مردوخ روحانی اولین بار در ئاماژه پدیدار شد.

سه‌رچاوه‌ ئاماژه

درێژه‌ی بابه‌ت

دیالێکتیکی ڕۆشنبیری و مەعریفەی کوردی(به ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ک له‌ مانیفێستی ناشوێن)/شەهاب نەدیمی

ئاماژه

 

هونەر بە گشتی ڕۆڵێکی هەرە سەرکیی لە ژیانی مرۆڤدا گێڕاوە. هەر لە مێژەوە تا دەگاتە لای ئەفلاتوون و ئەرەستوو بە ئەمڕۆشەوە، هونەر توانیویەتی بە شێواز و  ڕێبازگەلێکی جیاواز خۆی بنوێنێت. هونەر هەندێجار بووه‌تە گۆڕەپانی ململانێی نووسەر و کۆمەڵگە، هەندێجاریش فۆرمی‌دژخوازی، تێپەڕاندن، دابڕان و هەڵوەشێنەرەوەی بنەما فیکری و مەعریفەکانی گرتووتە خۆی و بە باڵی خەیاڵ پەلکێشی کردووە بەرەو بەسەرەدمی‌کردنەوەی. هەر بۆیە زۆرێک لە ڕەخنەگر، فەیلەسووف و نووسەرانی دنیای ئەدەب لە سەر ئەرک و دەروەستی هونەر و ئەدەب و تەنانەت خودی ڕەخنە و پەیوەندیشی بە جیهانی ناوەکی و دەرەکییەوە دواون. بۆ وێنە لای ئەرەستوو هونەر و شێعر وەک پاکژکەرەوەی هەست و ڕۆحی مرۆڤ چاوی لێکراوە و کارتێکردنی بە سەر خوێنەرەوە وەک چێژی بزەیی و ترسە لە جیاوازی نێوان تراژدی و کۆمێدیا لە گەل فۆرمەکانی دیکەدا. بە ڕای ئەرەستوو  هونەر، لە بەر ئەوەی ساڕێژکەری ناخ و هەستی مڕۆڤە، خاوەن پێگە و بەهایەکی زۆرە. بە پێچەوانەوە، هونەر و شێعر لای ئەفلاتوون، خاوەنی ئەو پێگە و بەهایە نییە، ئەو لایوایە شێعر هەوڵ ئەدات ڕۆڵی لاساییکەرەوە و کۆپیکردنەوەی هەموو شتەکانی دنیای واقیع بگێڕێت، کە ئەوان خۆیان، کۆپی و لاسایی هەقیقەتێکی‌تری دنیایەکی دیکەن. واتە ئەم پرۆسەیە بەردەوام مرۆڤ لە هەقیقەت دوور دەخاتەوە. هونەر و ئەدەب، بەردەوام لەگەڵ خۆیدا، ڕەخنە و شیکاری هێناوەتە کایەوە. بەو واتایەی کە هونەر هەڵگری مانا و دەلالەتگەلێکی تایبەتە کە پێویستی بە ڕاڤە و شیکاری هەیە، وە پێش لەم ڕەخنە و شیکاریەش، پێویستی بە بوونی ڕەخنەگرێکی شارەزا و لێزان هەیە کە خاوەن تێگەیشتووییەکی باش بێ لە سەر زۆرینەی تێکست، مێتودە، و  ڕێبازە هۆنەری و ئەدەبییەکان. وەک چۆن سووزان سانتاک دەڵێت: لێکدانەوە و ڕاڤەی هونەر و بەرهەمگەلی ئەدەبیی، کردەیەکی وەرگێڕاویانەیە. لە ڕاستیشدا ڕاڤە و شیکاری، بۆ ئاشتکردنەوەی دەقە کۆنەکان و پێویستییەکانی جیهانی  مودێڕن بەکار دێت[۱]. لە لای سانتاک دیاردەی ڕاڤە و ڕەخنەی مودێڕن کردەیەکی ڕووخێنەر ، تێکدەر و پشکێنەرە. ڕەخنە و لێکدانەوە، تیشکی دەخاتە سەر ئەو بێدەنگییەی نێو دەق و ناوشیاری و سووچە نووتەکانی.

لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا تیۆری و ڕەخنە بەشێوەیەکی ئاکادمیک و مودێڕن‌هاتنە نێو بازنەی کایەکەوە کە بۆ خۆی لە ژێر کاریگەریی بیر و هزری بیرمەندانی وەک دیکارت، هێگێل، مارکس، فرۆید و نیچەدا بوو. با ئەوەشمان لەبیر نەچێت . لۆژیکی مێژوویی ڕۆژئاوا، کۆمەڵێک لۆژیک و قۆناغی تایبەت بە خۆی تێپەداندووە تا گەیشتووەتە قۆناغی هەنووکەیی. سەرجەم ئەو تێپەڕاندن و پشکنینانەی لە بەر ناسینی جیهان و پەیوەندییەکانی بە چەمکەگەلێکی وەک کات-شوێن، زانست، جوانناسی و زمان و . . . ەوە بووە.

لێکدانەوەی هونەر و ئەدەب و ئەو گشتە دەسکەوتە نوێیانەی پرسی ڕەخنەیی لە ژێر کاریگەریی پرسی گومان و سکێپتیسیزم و ئەقڵی ڕەخنەگرانەدا بووە. بێگۆمان سکێپتیسیزم ڕۆڵێکی هەرەگرنگی لە داڕشتنەوەی سەر لە نوێی هەموو ئەو بنەما هزری و فەلسەفی و مەعریفییەکانەدا هەبووە کە لە ژێر پێویستی گوتاری دیالێکتیکی هەر چەشنە هەقیقەتێک دەخاتە ژێر پرسیارەوە. پێناسەی سکپێتیسیزم لە ئاکادێمیای ئەفلاتوونەوە دەست پێدەکات و لە ڕۆنیسانسدا دیسانەوە سەرهەڵئەداتەوە و دەگاتەوە لای دیکارتیش لە سەدەی هەڤدەهەمدا. لە سەدەی بیستەمیشدا زۆرێک لە ڕۆشنبیران و ڕەخنەگەرانیش بە میتۆدێکی سکێپتیسیزمەوە دەستیان داوتە داڕشتنەوە و داهێنانێکی نوێ لە مێژووی ڕۆشنبیری و کەلتووری‌هاوچەرخدا. لە ئیستاتیکای دیالێکتیک و ڕۆشنبیری ڕۆژئاوادا، زەینی ڕەخنگرانە شانبەشانی سکێپتیسیزم توانیویەتی بانگهێشت و بانگەوازی ڕاستەقینە لە چوارچێوەی بوونێکی دیالێکتیکدا بکات. هەر بەم بۆنەوە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا تیۆر و ڕەخنە و میتۆدە زانستیەکان خۆیان لە بازنەی‌هاوچەرخیبووندا بینی و دەستیاندایە لێکدانەوەی زانستیی تێکست و بەرهەمە هونەریەکان. بە مانایەکیتر هەموو ئەو تیۆر و ڕەخنە زانستیانە، ئەرکی وشیارکردنەوی سووژەی مودێڕنیان لە هەمبەر ئەو بێدەنگی و ناکۆکی و دژایەتی نێو دەقەکان و پەیوەندیەکانی لەگەل جیهانی دەرەکی‌دا گرتە ئەستۆ. لامان ڕوونە کە مەبەستی سەرەکی تیۆری ئەوەیە تا سووژەی مودێڕن بخاتە دۆخێکی دەرهەستی و ڕۆشنبیریی تایبەتەوە تا بیر لە ناسین و بینینی ئەویدی بکاتەوە و بتوانێ ئامرازێکی شیاو بۆ لۆژیکی داهێنان دەستەبەر بکات. تیۆری ئەدەبیی لە سەدەی ڕابردووەدا هەوڵێکی ئێجگار گرنگی داوە بۆ شرۆڤە و راڤەکردنی بەها و گریمانەگەلێکی ناو تێکستەکان تا ڕەخنەی ئەدەبی بە شێوازێکی تایبەت دەست بۆ پۆلێنکردنی تێکستەکان ببات.

 ئاوڕدانەوەیەک لە لۆژیکی مێژوویی و مەعریفەی کوردیی وەک خوێندنەوەی دەقێکی ئەکتیڤ و چالاک، بێگومان جیهانێکی تراژیکی پڕ لە بێدەنگی و پچڕان دەخاتە بەرچاوی خوێنەرەوە. لە بەستێنی ڕۆشنبیریی کوردیدا بەرهەمگەلی ئەدەبی و هونەری نەیانتوانیوە بە شێوازێکی زانستی و میتۆدیکەوە بچێتە ناو کایەی تیۆری و ڕەخنەیەکی دیالیکتیکیەوە. بەو واتایە پرسی بوونی فەزایەکی دیالێکتیکی لە بازنەی داهێنان و بەرهەمهێناندا، بزر بووە . لە هۆکارەکانی ئەم پچڕان و قەیرانە دەتوانین ئاماژە بە کێشەی سکێپتیسیزم و غیابی پرسیار و زەینی ڕەخنەگرانە لە ڕۆشنبیری مەعریفەی کوردیدا بکەین. بێگومان خودی چەمکی سکێپتیسیزم و وشیاریی ڕەخنەگرانە، دەتوانێ کاریگەرییەکی قووڵی لە سەر داڕشتن و بەرهەمهێناندا هەبێت.

دەسەڵاتی وشیاریی نوێ و ڕەخنەگرانە بانگەشەی خۆڵقاندن و داهێنانی سەرلەنوێ دەکەن تا دەروازەیەک بۆ تێرامان و تێفکرین لەسەر هێلەسوورەکانی “ژین-سیاسەت” بکەنەوە، کە چی ئەم پرۆسەیە لە مێژووی ڕۆشنبیری کوردیدا تووشی نامومکینی بووە، مەگەر لەم چەند ساڵەی دواییەدا کە خۆی لە سەردەستی بەرەیەکی نوێ و وشیاریەکی نوێدا دەبینێتەوە. هەر چەشنە هەوڵێک بۆ وشیارکردنەوەی ئیستاتیکی دیالێکتیکی مەعریفەی کوردی، ئەزموونێکە لە خوێندنەوەی ئازادانەی ئەو بنەما مەعریفییانەی وا لە گریمانەی شوناسی هزری و فەلسەفیدا ئامادەیە و لە زۆر ڕووەوە هەوڵ و خوێندنەویەکە بە دوای هەقیقەتێکی نادیار و ناشوێن لە ژیانی کۆمەڵایەتی‌هاوچەرخی کوردیدا. هەقیقەتێک کە سیاسەتی پاتریارکیزم چ بە مانا کۆمەڵایەتییەکەی و چ بەو مانایە کە پاتریارکیزم، تاکە سیاسەتی کلاسیک و کۆنپەرەست بووە لە داهێنان و گۆڕانکارییە هونەریی و ئەدەبییەکاندا، واتە نەبوونی فەزای دیالێکتیکی و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەویدی لە هونەر و ئەدەبدا، کێشەیەکی ئێجگار گرنگی لە بواری ژانر و فۆرم و ڕێبازە هونەرییەکاندا دروست کردووە تاکوو پاتریارکیزم ببێتە تاکە دەسەڵاتی پاوانخواز.

تێنەپەڕاندنی قۆناغە هونەری و ئەدەبییەکان یەکتر لە ئیشکالییەتەکانی مەعریفەی کوردییە کە بەردەوام لە ژێر ڕکێفی پاتریارکیزم لە هونەر و ئەدەب و تەنانەت لە پرۆسەی ڕەخنەیش بەدی دەکرێت. بۆ وێنە لە بەراوردکاری لە نێوان بەستێنی ڕۆشنبیری هونەری و فیکری ڕۆژئاوا لە گەل بەستێنی ڕۆشنبیری کوردیدا، دەرئەکەوێت کە ڕەوتی تێپەڕاندن و دابڕان دینامیزم و سیاسەتی مەعریفی- دیالێکتیکی ئەوان بووە کە لە تەنیشت دۆزینەوەی هەقیقەت و ئەزموونێکی نوێباو بووە و خۆی وەک پرۆسەیەکی دیمۆکراسیانە دەخاتە بەر چاوی سیاسەتی نڤیسار و گوتاری رەخنەیی.

کەچی لە داوێنی فیکری و مەعریفەی کوردیدا تێنەپەڕداندن و دانەبڕان، زۆرتر باو بووە و بەردەوام پرەنسیپی پاتریارکیزمی‌هونەری و تاکە هەقیقەتخوازی لە قاوغی فۆرمێکی نەریت‌سەروەرانەدا ئەزموون ئەکات. هەر وەک چۆن ئاژماژەی پێکرا ڕێکەوتنی پرۆسەی داهێنان و ڕەخنەی نوێباو لە کوردستاندا هەبوون و ئەگەری دیالێکتیکی نەبووە، بەو مانایە کە پێناسەکانی بنەمای فیکری و مەعریفەی کوردی لە هەر سەردەمێکدا بەرسازدراوی تاکە ڕێکەوتنێکە لە دەسەڵاتی پاتریارکیزمی‌فۆرمیی کە دەرەنجامی‌بێدەنگکردنی ژانر و فۆرمێکی نوێیە. بە پێی گوتەکانی فردریک جەیمسۆن لە کتێبی ناوشیاریی سیاسی[۲] و مارکسیزم و فۆرم[۳]، ئایدۆلۆژیای فۆرم ناوەڕۆکی فۆرم دەردەخات، بەواتایەکی‌تر فۆرمی‌هەر چەشنە بەرهەمێکی هونەری، ئاوێنەی باڵانوێنی ئایدۆلۆژیایەک بووە لە مێژوویەکی تایبەت و دیاریکراودا، یانێ فۆرم خۆی لە ئاوێنەی ناوەڕۆکدا دەبینێتەوە . لە ئیستاتیکی دیالێکتیکی جەیمسۆندا، مێژوو وەک ئەمرێکی واقیعی “لاکان”یە و دەبێتە گۆڕەپانی پێکدادانی چینەکانی کۆمەڵگە و لە ململانێی ژانرەکان و فۆرمەکاندا دەردەکەوێت. بە کورتی تاکه‌ دەسەڵاتی سەروەرخوازانەی ژانری سەردەم، بەردەوام لە ململانێ‌ لەگەل هەر  دەنگێکی نوێ لە داهاتووی نادیار و هەروەهاش پاشماوەکانی ڕابردوودا بووە؛ تێکڕای ئەمانەش لە کاتی ڕاپەڕینی فەرهەنگی­دا ئەگەری‌هاتنه‌ئارای هەیە .

 ڕوون و ئاشکرایە کە بوونی فەزایەکی دیالێکتیکی، هێزێکی پاڵنەرە بۆ پێشڤەچوون، بەرەو ناسینی جیهان و ئاسۆیەک لە مێژووی ئینسان وەک هەبوونێکی گشتگیر. بۆ وێنە تا پێش چەند ساڵی ڕابردوو، مێژوو، لە سیاسەتی مەعریفەی کوردیدا، گۆڕەپانی ململانێی حیماسە و شانۆ و ڕۆمان و چیرۆک و شێعر و رێبازە ڕەخنەی و فەلسەفییەکان نەبووە. ڕەخنەی زانستی و میتۆدی ئاکادێمیک لە ڕۆشنبیری کوردیدا ئەبێت وەک سەفەرێکی ئۆدیسیانە بێت بۆ پاراستنی چییەتی و چۆنییەتی نیشتمانی ماناکان و دەلالەتەکان، بەرەو شوێنە نادیار و شاردراوەکانی و پەیوەندییە دەلالەتییەکانی لەگەل هێزە سەرکوت کراوەکانی نێو دەقەکاندا. کەچی ڕووبەڕووبوونەوی ڕەخنەی ئاکادێمیک و زانستی لەگەڵ دەلالەتگەلی ساویلکانەیی زمان و ڕەوایەتی چەقبەستوو و ترسئاژۆی کۆنباو لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی مەزن و گەورەدایە.

لە بەستێنی کۆمەلگەدا و بەهەمان شێوەش لە هێرمۆنۆتیکی مەعریفی و لە نێوان بنەما هزری و هۆنەرییەکاندا پەیوەندییێکی هەمەلایەنە لەگەڵ کۆمەڵگە لە ئارادایە. کاتێک کە سووژەی نوێ لە فەزایەکی مودێڕندا هەوڵ بۆ مانەوە و هەبوون لە ژێر سیستەمی‌نابەرابەر و مرۆڤسڕێن و بەکاڵاکردنەوە ئەدات، لێرەدا پێویستیی بینینەوی وشیاری نوێ و ئەقلی ڕەخنەگەرانە بەدی دێت.

لە ئەدب و ڕەخنەی کوردیدا، هەر وەک چۆن مەریوان وریا قانع دەلێت: هەندێ گرفت و کێشەی هەرەسەرکی لە ئیشکالیەتی مەعریفەی کوردی هەن و ئاماژە لە نەبوونی پۆتێنشیالێتی ڕەخنەیەکی ئەکادێمیک دەکات. بە‌پێی ئەو غیابەی ڕەخنەگری ڕاستەقینە لە ناو ئەدەبی کوردیدا، کێشە بۆ ڕێکەوتنێک لە سەر پێناسەی شێعری کوردی ساز دەکات کە شیعری کوردی کورت دەکاتەوە بۆ “تەلی عاتیفە” و نیشتمانپەروەری و چەند درۆشمێکی ئایدۆلۆژیک[۴].

ئەگەر هێرمۆنۆتیکی دیالێکتیکی و ڕەخنەی ئەدەبیی لە کومەڵگەی کوردیدا گەڕان بە دوای چەند دوگم و دروشمێکی سیاسی و ئایدۆلۆژی بێت لەوانەیە بلێین کە گوتەکانی “فردریک جەیمسۆن” سەبارەت بە ئەدەبی جیهانی سێهەم تێکەڵاوی هێڵی نیشتمانپەروەریی بووە. واتە ئەدەبی جیهانی سێهەم بە شێوازێکی زەرووریی وەک تەمسیل و هێمایەکی نەتەوەیی کار دەکات و لە درێژەی ئەو بانگەشەیەدا دەڵێت چیرۆکی تاکە‌کەسەکان بەردەوام هێمایەکە لە باروودۆخی ئاڵۆزی کەلتوور و کۆمەڵگەی گشتیی و کۆلێکتیڤی جیهانی سێهەم[۵].

لە ڕاستییدا داهێنان و بەرهەمهێنانی هونەری و ئەدەبیی لە مێژووی ئەدەبی کوردیدا دەیهه‌ویست بەشێکی هەرەگەورەی هونەر و ئەدەبی کوردی بخاتە ناو بازنەیەکەوە وەک خوێندنەوەیەکی هێماییانە و تەمسیلیانە. یەک لە هۆکارە دیالێکتیکی و لۆژیکییەکانی ئەمەش کاریگەری دیتێرمینیزمی‌مێژوویی بووە. بەڵام لە هەمان کاتیشدا پرۆسەی بەرهەمهێنان و سیاسەتی نڤیسار ناچێتە نێو بازنەی فیکری و ڕۆشنبیری جەیمسۆنەوە و دەروازەیەک لە وێناکردنەوەیەکی پرسی جوانیناسی و ئەشق و خۆشەویستی و زمان و کولتوور و . . .  دەکاتەوە. بە پەراوێز خستنی کومەلگەی ئێمە لە فەزای مۆدێڕنیتە و ئەزموونی مۆدێڕنیتە، دابڕانی هەندێ لە بەشەکانی کۆمەڵگەکەمانی لێدەکەوێتەوە. واتە دەلالەت و ماناکانی نێو تێکست کێشەیەکی‌هاوپەیوەندی و‌هاوبەستەی هەبووە لە گەڵ هێز و چینەکانی دیکەی کۆمەڵگەدا. کەچی ئەمری ئەزموون کردنی دیاردە فەرهەنگی و کۆمەڵایەتییەکان لە نێوان پرۆسەیەکی دیمۆکراسیانەی هونەری و ئەدەبییدا، بابەتێکی نەکراوە بووە. بۆ وێنە سوریالیزم وەک بزوتنەوەیەکی هونەری لە فەرەنسەدا لە درێژەی بزوتنەوەیەکی کورتخایەن بەنێوی دادائیزم‌ەوە سەری هەڵدەدا. ئەم دوو بزوتنەوەیە هەڵگری شێوازێک لە دژخوازی بوون بەرامبەر بە کاولکارییەکانی جەنگی یەکەمی‌جیهانی لە کۆمەڵگەی بۆرژوازی مۆدێڕندا، سەرەڕای ئەمەش هەموو چەشنە ئەقڵانیەت و شێوازی هونەری و ئەدەبی کە هەڵگری مەسەلەی ئەقڵانی بووە، خستە ژێر تیشکی ڕەخنەی خۆیەوە. واتە سوریالیزم شۆڕشێک بووە دژ بەو هەموو بیری لۆژیکی و ئەخلاق و نەریتی هونەری و کۆمەڵایەتیانە. کەچی ئەم بنەما هونەری و هزرییە سەرەتا لە تابلۆ و پەیکەرتاشی و هونەرەکانی دی‌دا  دەستپێدەکات و خۆی لە ناو بەستێنی کۆمەڵایەتی و که‌لتووری دەبینێتەوە. لە ڕاستییدا ئەمری ئەزموون‌کردنی هەر چەشنە ڕێبازێکی هونەری و ئەدەبی لە مێژووی ڕۆشنبیری و مەعریفیی کوردیدا، بەس لە دەروازەی چیرۆک و شێعرەۆە بانگهێشت کراوە. واتە ئەگەر دیاردەیەک یان بزوتنەوەیەکی هونەری لە کۆمەڵگەی کوردیدا ڕووی‌دابێت، ئەم بزووتنەوە هونەرییە نەیتوانیوە هەڵگری‌هاوپەیوەندییەک بێ لەگەڵ دەسەڵات و چەشن و چینەکانی کۆمەڵگە و تەنیا لە دەروازەی شێعر و چیرۆک یان ڕۆماندا قەتیس ماونەتەوە .

بۆ وێنە لە بەستێنی کۆمەڵگەی کوردیدا، بنەما مەعریفی و هونەرییەکان و تەنانەت دیاردەگەلی مۆدێڕنی هونەریی لە پراکتیسێکی نامێژوومەندانەدا لە ناو تەلارسازی، سینەما، تابلۆ و پەیکەرتاشیدا ڕەنگیان نەداوەتەوە و تەنیا لە سنووری نووسیندا بەرهەمهێنراون. ئەم پرۆسەیە دیسان دەتوانێت لە ژێر ڕکێفی ئەو ستراتیژییەدا بێت کە سیاسەتی پاتریارکیزمی‌هونەری و تێکستی شوێنی له‌سه‌ر داده‌نێ و بەپەراوێزخستنی کۆمەڵگای کوردی لە ئەزموونی مۆدێرنیتەدا مانه‌وه‌ی خۆی سه‌قامگیر ده‌کات.

ئەگەر هونەر و بنەما هونەرییەکان، سنوورە دەسکردەکانی نووسین تێنەپەڕێنن ئەوەتا چیدی هێرمۆنۆتیکی ڕۆشنبیریی ئێمە هەر لە قاوغی نامێژوومەندانە و نائامانجخوازانەدا دەمێنێتەوە. ڕەوایەتی داهێنان و تێپەڕین بەرەو مێژوویەکی نوێ و یۆنیڤرساڵ و گشتکیر پێویستی بە پەیوەندییەکی هەمەلایانەی بەستێنی کۆمەڵگەی کوردیی هەیە. لەماوەی ئەم چەند ساڵەی ڕابردوودا میکانیزمی‌ئەزموونی زمانی و مێژوویی کردارێکی تایبەت بە نووسینەوەی ئەزموونی هونەریی و ئەدبی لەخوێدا گرتووەتەوە. نووسینی مانیفێستی ناشوێن یەکێکە لەو هەوڵانە که له‌پێناو نووسین و ئەزموونی میتۆدێکی زانستی لە چوارچێوی دەربازبوون لە سیاسەتی کۆنباوی تاکەحەقیقەتخواز و نەریتیسەروەرانە ده‌ڕواته پێش .

لە کۆمەڵگەی کوردی و مەعریفەی ڕۆشنبیریی کوردیدا  سیاسەتی پرسیار نەکردن و تێنەپەڕاندنی قۆناغە هونەری و ئەدەبییەکان و نەبوونی فەزای دیالێکتیکی و نامومکین‌بوونی ئەزموونی مۆدێرنیتە بە شێوازێکی تایبەت و پاتریارکیزمی‌هونەری و ئەدەبیی، دۆخێکی ڕادیکاڵی لە سایکۆلۆژیای زەینی سووژەی مۆدێڕن و کۆلێکتیڤ دروست کردووە کە بابه‌تی سیاسەتی نووسینی مانیفێستی، نامومکێن کردووە. نووسینی مانیفێستی ناشوێن نەک تەنیا هەڵگری سایکۆلۆژیای تاکەکەس، بەڵکوو هەڵگری سایکۆلۆژیای کۆمەلگەیەکی لێوانلێو لە بێدەنگییە، تاکوو بتوانێت هەوڵێک بدات بۆ بەهاوچەرخکردنەوە و گۆڕانکاری و قووڵترکردنەی بازنەی بەرهەمهێنانی ئەدەبی و هونەری. مانیفێستی ناشوێن هەوڵدانێکە بۆ دەربڕینی ناوشیاری مێژووی کۆمەڵگەی کوردی لە بەستێنێکی دیالێکتیکی و جوانناسی‌دا، تا بتوانێت ڕووبەڕووی ئەزموونی سکێپتیسیزم، دابڕان و تێپەڕاندنی بنەما کۆنباو و کۆنه‌پەرستەکان ببێتەوە و هەوڵێک بێت بۆ سەر لە نوێ داڕشتنەوەی ئەمری واقێعی.

بێ­گومان مانیفێستی ناشوێن لەژێر کارتێکه‌ریی هەڵسووڕانی زمانناسانەی سەدەی بیستەمدا بووە و بنەمایێکی زمانناسانە و فەلسەفی لە چوارچێوەی پاش­بنەماخوازی بەهەند وەردەگرێ و جەخت دەکاتە سەر ئەو راستییەی کە گەیشتن بە زانستێکی دەستەبەرکراو و پارێزراو تەنها لە دەوری زمان، رەخنە و شیکاری فەلسەفی ئەگەری هەیە. هەر وەک چۆن نیچە پێداگری دەکاتە سەر ئەو راستییەی کە هیچ هەقیقەتێک بوونی نییە جگە لە راڤە و لێکدانەوە. مانیفێستی ناشوێن دەربڕینی خوێندنەوەی ئازادانەی دەقی نڤیسارانەیە و پێی وایە کە هەر چەشنە بەرهەمێکی هۆنەری و ئەدەبی کردارێکی ناتەواوە و گوتاری رەخنەیی و فیگۆری رەخنەگر و خوێنەری ئەکتێڤ و چالاکە کە به تەواوکەری ئه‌و ره‌وته دێته هه‌ژمار؛ واتە بە مێتۆد و شێوازێکی زانستی جەخت دەکاتە سەر سیاسەتی رەخنە و ده‌وری له نۆژه‌نکردنه‌وه‌ی به‌ستێنی هونه‌ری و ئه‌ده‌بیدا به‌رز ده‌نرخێنێ.

ئەگەر مێژوو و هەقیقەت لەژێر مێدیۆمی‌رەوایەتدا خۆی دەبینێتەوە، ئەوەتا رەوایەت پێویستی بە شێکاری و لێکدانەوەی زانستی هەیە و بەستێنە فیکری و مەعریفییەکان دەتوانن بە مێدیۆمی‌ئەدبیات و رەوایەت بە شێوازێکی تایبەت لە قاوغی فۆرمێکی جوانناسانەدا دەرکەوتەیان هەبێت. مانیفێستی ناشوێن هەوڵدانێکە بۆ دەستهاوێشتن و نووسینی سەرلەنوێی مێژووی کومەڵگای کوردی و جەخت له‌سەر گوتاری پۆست کۆلۆنیالیزم ده‌کات و پێی وایە لە نیگای ژێردەستەوە دەتوانێت رەوایەتە که‌لتووری و مێژووییەکانی کۆمەڵگای کوردی سەرلەنوێ بنووسێتەوە.

 

[۱]Sontag, S. (1966). Against interpretation: And other essays (Vol. 38). Macmillan.

[۲] Jameson, F. (1981).    The Political Unconscious.  New York:  Cornel University.

[۳] ——-(۱۹۷۱).  Marxism and Form: Twentieth Century Dialectical

[۴] چاوپێکەوتن لەگەڵ گۆڤاری سەردەم،‌هاوێنی٢٠٠١، ئامستردام

[۵] Jameson, F. (1986). Third-world literature in the era of multinational capitalism. Social text, (15), 65-88.

 

*شه‌هاب نه‌دیمی، ماسته‌ری زمان و ئەدەبی ئینگلیزی

**گۆڤاری شی، ساڵی یه‌که‌م، ژماره‌ی ۲&3، رێبه‌ندانی ۹۵ی هه‌تاوی

نوشته دیالێکتیکی ڕۆشنبیری و مەعریفەی کوردی(به ئاوڕدانه‌وه‌یه‌ک له‌ مانیفێستی ناشوێن)/شەهاب نەدیمی اولین بار در ئاماژه پدیدار شد.

سه‌رچاوه‌ ئاماژه

درێژه‌ی بابه‌ت

احمد / پرهام شهرجردی

pejman

احمد | پرهام شهرجردی

احمد در تهِ دنیا به دنیا آمد. مادرش خواندن و نوشتن نمی‌دانست. پدرش در راه آهن کارمندی می‌کرد. چقدر برادر و چند خواهر داشت. قطارها از جایی به جایی می‌رفت و پدرش را از جایی به کجا می‌برد. هر وقت قطارها از حرکت بازمی‌ایستادند، پدر خودش را با افیون حرکت می‌داد. دوباره به سفر می‌رفت. مادر در سکوت می‌نشست و خانه‌داری می‌کرد. بچـه‌ها در کوچه بزرگ می‌شدند. بعضی‌شان هـیچ‌وقت بزرگ نمی‌شدند. احمد پدربزرگی داشت. آخوند بود. پدر احمد، فرزند خلفی بود. خدا و پیغمبر را از پدرش به ارث برده بود. مادرش بی‌سواد بود اما همیشه نمازش را می‌خواند. تسبـیح می‌انداخت. موهایش را می‌پوشاند تا مبادا. احمد به طرز عـجـیبی بزرگ شد. انگار خودش را تربیت می‌کرد. به خودش خواندن یاد می‌داد. کتاب می‌خواند. می‌نوشت. نقاشی می‌کرد. خطوط را می‌آموخت. با همان خطی که نقاشی می‌کرد، می‌نوشت.

یک روز احمد دیپلم‌اش را گرفت. از تهِ دنیا به تهران آمد تا در دانشگاه‌ هنرهای زیبا درس بخـواند. در خیابان آیزنهاور خانه‌ای داشت. هم‌خانه‌ای داشت. در بیست ساله‌گی خطوط صورت‌اش به شصت-هفتاد ساله‌گی می‌رفت. بعضی‌ها نام‌اش را پخـته‌گی می‌گذارند. بعضی‌ها بهش درد می‌گویند. هیچ‌کس از خنده یا لبخـند احمد چیزی به خاطر نمی‌آورد. کسی از احمد چیزی نمی‌داند.

احمد سر و وضع مرتبی داشت. موهایش را به دقت شانه می‌کرد. ریش‌اش را می‌تراشید. کت و شلوار به تن می‌کرد. کراوات می‌زد و هیچ‌وقت لبخـندی بر لب نداشت.

احمد تمرین نقاشی می‌کرد. به کاراواجو علاقه داشت. بعضی از تابلوهایش را از نو می‌کشید. در اطراف احمد کسی از نقاشی چیزی نمی‌دانست. کسی نمی‌دانست که این تابلوها کار خود احمد است تا دست-گرمی‌ی اوست. کسی نمی‌دانست و نمی‌فهمید تابلو را خودش کشیده یا دیگری را خودش کشیده. کسی نمی‌دانست احمد چه کشیده. همیشه در تابلوهایش کسی جان می‌داد. همیشه در تابلوهایش کسی از قبل جان داده بود. یک بار روی سینی نقاشی کرده بود. کله‌ی بریده و تراشیده‌ی گوسفندی را کنار پاچه‌هایش چیده بود. گوسفند به پاچه‌هایش خیره مانده بود. یک بار مسیح را کشیده بود که از صلیب پایین می‌کشیدند. همیشه کسی چشم بسته بود. کسی از کارش سردرنمی‌آورد. هیچ‌وقت کسی به کارش اعتقادی نداشت.

احمد کتاب هم می‌خواند. کتاب‌های جیبی. کتاب‌های هدایت. صادق هدایت. یادداشت برمی‌داشت. در نامه‌هایش نقل می‌کرد. گاهی هم کتاب هدیه می‌داد. گاهی هم.

احمد سن‌اش را طی می‌کرد. تهِ دنیا، همان تهِ دنیا بود. پدرش همان کارمند راه آهن که گاهی با افیون از خود بیرون می‌رفت. مادرش هنوز خانه‌داری می‌کرد. برادران‌اش به چیزی منـجـر نمی‌شدند. خواهران‌اش در انتظارِ شوهر پیر می‌شدند.

گاهی عصبانی می‌شد. به اطرافیان‌اش نهیب می‌زد. از پدرش پول می‌خواست تا مجـسمه‌سازی کند. پدرش همیشه صرفه‌جویی می‌کرد. همیشه همه‌چیز را جمع می‌کرد تا شاید یک روز پول‌دار شود. اسکناس‌هایش را زیر فرش و فرش‌هایش را انبار می‌کرد. تمامِ عمر، تمامِ عمرش را انبار کرد. وقتی زنده‌گی‌اش تمام شد، زنده‌گی‌های دست‌نخورده‌اش در انباری خاک می‌خورد.

احمد شبیه پدرش نبود. حتا شبیه برادران‌ یا خواهران‌اش هم نبود. همه متعجـب بودند که چنین پدر و مادری، اصلن چنین خانواده‌ای چطور می‌تواند موجود عجـیبی مثل احمد را به دنیا بیاورد. احمد عجـیب بود. کسی نمی‌داند احمد از کجـا آمده بود.

یک روز احمد خودکشی کرد. تریاک خورد و خودش را کشت. تمامِ عمر پدرش تریاک کشید و از خود بی‌خـود شد، احمد یک بار تریاک خورد و خودش را کشت. خودکشی‌اش را به گردن «بوف کور» صادق هدایت انداختند. هـیچ‌وقت معلوم نشد که در آن روز از سال ۱۳۴۷، احمد بود که خودکشی می‌کرد یا احمد بود که خودکشی می‌شد. هـیچ‌وقت معلوم نشد.

احمد را از تهران به تهِ دنیا برگرداندند. در گورستان دفن‌اش کردند. بر او سنگی انداختند و تمام‌اش کردند. سال‌هاست که قرار است گورستان تبدیل به پارک شود. سال‌هاست که قرار است احمد را درخت کنند.

اگر احمد کمی‌صبر می‌کرد، اگر نمی‌رفت و اگر زودتر از این‌ها می‌آمدم، من و او با هم نسبتی می‌داشتیم. احمد رفت و ندانست که می‌تواند عمویم باشد.

حالا ماضی‌ی بعید مرگ‌اش را می‌نویسم. نشد زنده بماند. نشد به هم برخورد کنیم. نشد و نشد که این متن.

ما مرگ همدیگر را زنده می‌مانیم.

ما از مرگ همدیگر زنده می‌مانیم.

این تابلو و این دست خط به جای احمد باقی مانده.

Caravaggio, Deposizione

____________________________________________________________________________________________________________________________

نوشته احمد / پرهام شهرجردی اولین بار در ئاماژه پدیدار شد.

سه‌رچاوه‌ ئاماژه

درێژه‌ی بابه‌ت

شعر “وسواس” / نیل هل برن

pejman

وسواس

 

اولین بار که دیدمش… همه‌چی تو سرم ساکت شد

همه‌ی تیک‌ها، همه‌ی تصاویری که دائم ریفرش می‌شدن

یه دفه ناپدید شدن

اگه وسواسی باشین، هیچوخ آروم و قرار ندارین

حتی تو تختخواب، با خودم فک می‌کنم:

درو بستم؟ – آره، دستامو شستم؟ – آره

درو بستم؟ – آره، دستامو شستم؟ – آره

ولی وقتی اونو دیدم،

تنها چیزی که می‌تونستم بهش فک کنم، انحنای گوشه‌ی لباش بود…

با مژه‌هاش رو گونه‌هاش

با مژه‌هاش رو گونه‌هاش

با مژه‌هاش رو گونه‌هاش

می‌دونستم که باس باهاش حرف بزنم

من تو سی ثانیه شیش بار ازش خواستم باهام بیاد بیرون

اون بعد دفه‌ی سوم بم گفت باشه

ولی من بازم ادامه دادم

چون هیچکدوم از جمله‌هام درست در‌نیومد

تو اولین قرارمون وقتم بیشتر صرف آب و رنگ غذا شد

تا حرف زدن لعنتی با اون

اما اون خوشش اومد

اون خوشش میومد که وقت خدافظی ۶۰ بار ببوسمش

یا اگه چهارشنبه بود ۲۴ بار

خوشش می‌اومد که شکاف‌های کف پیاده‌رو

راه رفتنم رو قد یه عمر طولانی می‌کرد

وقتی با‌هم یه جا زندگی کردیم، گفت:

احساس امنیت می‌کنه، چون پای هیچ دزدی به اینجا نمی‌رسه

واسه اینکه من در رو ۱۸ بار قفل می‌کنم

وقتی حرف می‌زد، من به لباش نگاه می‌کردم

وقتی حرف می‌زد، وقتی حرف می‌زد، وقتی حرف می‌زد

وقتی حرف می‌زد

وقتی می‌گفت دوستم داره گوشه‌های لباش جم می‌شد

رو ‌به‌ بالا

شبا رو تخت دراز می‌کشید و منو نگاه می‌کرد

که چراغا رو خاموش می‌کردم

بعد روشن می‌کردم، بعد خاموش می‌کردم، بعد روشن

بعد خاموش، بعد روشن، بعد خاموش، بعد روشن

بعد خاموش، بعد روشن، بعد خاموش، بعد روشن

بعد خاموش، بعد روشن، بعد خاموش، بعد روشن

بعد خاموش، بعد روشن، بعد خاموش، بعد روشن

بعد خاموش، بعد روشن، بعد خاموش.

چشاشو می‌بست و خیال می‌کرد که روزا و شبا

دارن از جلو چشاش رد می‌شن

یه روز که واسه خداحافظی شروع کردم به بوسیدنش

دیگه وای‌نساد و زد رفت، گفت اگه واسه دیرش می‌شه…

یه بار که من جلو یه شکاف تو پیاده‌رو واسادام

اون گذاشت رفت

وقتی بهم می‌گفت دوستم داره، دیگه خطوط لبش

صاف می‌شدن

یه روز بهم گفت خیلی دارم وقت‌شو می‌گیرم

از هفته‌ی پیش پاشد رفت خونه‌ی مامانش و دیگه شبا

اونجا می‌خوابه

بم گفت نباید می‌ذاشت اینقد بش وابسته بشم

گفت این قضیه اصن از بیخ اشتباه بوده

ولی…

ولی این قضیه چه جوری می‌تونه اشتباه باشه

وقتی که من بعد لمس کردنش، دستامو نمی‌شستم؟

عشق یه اشتباه نیس

و این منو می‌کشه که اون می‌تونه ازش فرار کنه و من

نمی‌تونم

من نمی‌تونم، من نمی‌تونم، من نمی‌تونم برم

و یکی دیگه رو واسه خودم پیدا کنم

چون بیشتر وقتا دارم به اون فک می‌کنم

من وقتی با وسواس به چیزا فک می‌کنم

حس می‌کنم که میکروبا یواشکی دارن می‌رن زیر پوستم

مث کسی که یه عالمه ماشین زیرش کرده باشن…

ولی اون اولین موجود زیبایی بود که درگیرش شدم

دلم می‌خواد هر روز صب که بیدار می‌شم

به حالتی که فرمون ماشینشو تو دستاش می‌گیره فک کنم

اینکه چه جوری وقتی شیر آب حمومو باز می‌کنه

انگار داره درِ گاو صندوقو باز می‌کنه

اینکه چه جوری شمعا رو فوت می‌کنه، شمعا رو فوت می‌کنه

شمعا رو فوت می‌کنه، شمعا رو فوت می‌کنه

شمعا رو فوت می‌کنه، شمعا رو…

حالا من فقط به این فک می‌کنم که کی اونو می‌بوسه

نمی‌تونم نفس بکشم، چون اون آدم

فقط یه بار می‌بوسدش

اون آدم اصن فک نمی‌کنه که این بوسه چقد محشره!

من بدجوری دلم می‌خواد که اون برگرده

من درا رو باز می‌ذارم

من چراغا رو روشن می‌ذارم

 

شاعر: نیل هل برن

نوشته شعر “وسواس” / نیل هل برن اولین بار در ئاماژه پدیدار شد.

سه‌رچاوه‌ ئاماژه

درێژه‌ی بابه‌ت

ادبیات کوانتومی / علی عبدالرضایی

pejman

متاسفانه کسانی که بنیه‌ی علمی‌خوبی ندارند، نمی‌توانند بهره‌ی چندانی از مطالب این بحث ببرند. اما تلاش برای درک این مبحث برای رسیدن به دید تازه در درک ادبیات و نوشتار لازم است.
در این بخش بیشتر به مطالعه‌ی ساختار می‌پردازیم. در ادبیات درک ساختار شرط لازم و کافی برای درک پیوند و رابطه است. بدیهی است که کشف رابطه‌ها و پیوندها در بررسی ساختاری هر اثر ادبی و هنری نقشی کلیدی دارد. به این دلیل که رابطه‌ی بین اجزاست که ساختار را تولید می‌کند.
مثلن در شعر و داستان نمی‌شود یک سطر را مثل نتی جدا افتاده در دل اثر در نظر گرفت. حتا اگر سبب لذتی لحظه‌ای در خوانش شده باشد. وبای شعر معاصر قرار دادن چند سطر زیبا در شعری بدون ساختار است که مخاطب عادی را در شناخت شعر و شاعر به اشتباه می‌اندازد، در صورتی که شعر بی‌ساختار اصلن شعر نیست.
اثر هنری بدون رابطه و ساختار نه تنها خلاقیت ندارد و شعر نیست بلکه ضد شعر است. نمی‌شود قطعه‌ی زیبایی را در یک شعر یا داستان بدون در نظر گرفتن پیوند آن قطعه با سایر قطعات در شعر قرار داد. در غیر این صورت ساختار معنایی اثر، دلالت‌های خود را از دست می‌دهد و فرآیند دال و مدلولی متن خدشه‌دار می‌شود.
اثر ادبی با نشستن روی صفحه‌ی کاغذ هیئتی مادی می‌یابد، به همین دلیل به شکل ارگانیک تابع قوانین کوانتوم است، یعنی متنی علمی‌تلقی می‌شود. پس باید از قواعد علمی‌هم تبعیت کند. برای این که درک بهتری از ساختارهای کوانتومی‌داشته باشید در رابطه با پیوندهای کووالانسی توضیح مختصری می‌دهم. چون این پیوندها در مکانیک کوانتوم رابطه‌ی مستقیمی‌با رابطه‌ی قطعات در متون ادبی دارند. حتا در سکانس‌های مختلف یک فیلم هم می‌شود این ارتباط را جستجو کرد.
پیوندهای دلتا، سیگما و پی مهم‌ترین پیوندهای کووالانسی‌اند. در پیوند دلتا چهار لوب یک اربیتال d با چهار لوب اربیتال d دیگری جفت می‌شود.
 پیوند سیگما که مهم‌ترین پیوند کووالانسی است بر اساس چرخش حول محور تقارن شکل می‌گیرد. در پیوند پی دو لوب اربیتال p با دو لوب اربیتال p دیگری همپوشانی می‌کند. پیوند پی به مراتب از پیوند سیگما ضعیف‌تر است و دلیل اصلی این ضعف آرایش موازی اجزا آن و همپوشانی کمتر دو اربیتال شرکت کننده در پیوند است. بنابراین پیوند پی به شعرهای کوتاه موفق بی‌شباهت نیست. هر شعر کوتاه تنها یک موتیف مقید دارد. در موتیف مقید تنها یک تصویر وجود دارد و با توجه به آن تصویر کوتاه شاعر تم مورد نظر خود را اجرا می‌کند. پس در یک شعر چند سطری نیازی به پاساژ احساس نمی‌شود. همچنین ایجاد رابطه بین اجزا اهمیتی ندارد. در شعر کوتاه یا پیوند کووالانسی وجود ندارد، یا به شکل بسیار ضعیف موجود است. در حقیقت ما در شعر کوتاه با موتیف مقیدی یکه طرف هستیم.
پیوند پی پیوندی ضعیف است، ساختاری متمرکز دارد و نمی‌تواند دورانی حول چند مرکز داشته باشد. این پیوند در اشعار کوتاه نقش پر رنگی ایفا می‌کند. همین ویژگی‌ها باعث می‌شود که شعر چند تاویلی نباشد و مخاطب از خوانش چندباره‌ی آن لذت نبرد. به این دلیل که این گونه شعر حرف تازه‌ای برای ارائه به مخاطب ندارد. متن هر چه دارد در خوانش اول در اختیار خواننده می‌گذارد.
اگر چه پیوند پی از پیوند سیگما ضعیف‌تر است اما ترکیب پیوند پی و سیگما قدرتی به مراتب بیشتر دارد. به همین دلیل گاهی می‌شود با مونتاژ چند شعر کوتاه و ترکیب چند خرده فرهنگ (زیر سیستم) که از ساختار متمرکز برخوردار است، شعر را به چند تاویلی شدن برسانیم.
یعنی طوری بنویسیم که متن تالی (پس متن) از ساختار مدرن‌تر و بهتری برخوردار باشد که این ساختار، “ساختار نامتمرکز” نام می‌گیرد.
متاسفانه در سنت ادبی ما، شعر متنی آسمانی قلم‌داد می‌شود. بنابراین شعری که ساختاری نامتمرکز دارد تصنعی در نظر گرفته می‌شود. باید گفت سنت ادبی از این حقیقت غافل است که در شعر بلندی مثل “سرزمین هرز”  اثر ” الیوت” که همه‌ی ما آن را شاهکار می‌دانیم فقط الکترون‌های موجود در پیوندهای ترکیبی به حرکت در می‌آیند. این شعر ساختاری کاملن نامتمرکز دارد. یعنی ساختار معنایی آن چند مرکزی است.
در ساختارهای کوانتومی‌به آن دسته از الکترون‌های یک مولکول که به یک اتم یا پیوند خاص تعلق نداشته باشند، “نامتمرکز”  گفته می‌شود. این الکترون‌ها در سیستم‌های ترکیبی که نقش مهمی‌درتئوری اوربیتال مولکولی دارند تحت تحلیلی ساختاری قرار می‌گیرند.اغلب الکترون‌های نامتمرکز تمایل شدیدی به رهایی از هسته دارند و وقتی که آزاد می‌شوند مثل نت کلیدی در یک اکستراسیون متنی ایفای نقش می‌کنند. اما در سنت کمال پسند، همین نت جدا افتاده یک ویروس متنی تلقی می‌شود و حکمی‌که در برخورد با چنین شعری در سیستم سنتی صادر می‌شود پراکندگی است. می‌گویند چنین شعری پراکنده و تصنعی است، در حالی که شعرهایی از این دست به دلیل داشتن “ما به ازای بیرونی” و “وجه عینی” طبیعی‌ترند. همین مسئله شاعر، نویسنده و منتقد ایرانی را به اشتباه می‌اندازد. چون تفکرکلاسیک فرقی بین متن‌های پراکنده و متن‌هایی که دارای ساختار نامتمرکز هستند  قائل نمی‌شوند. درکی که ذهنیت کلاسیک از ساختار معنایی دارد تنها محدود به وفاداری شاعر در کل شعر نسبت به شیوه‌ی ارائه‌ی خود  است. یعنی شعر از منظر شاعر یا مخاطب کلاسیک باید حول محور یک موتیف بچرخد و از یک معنا حرف بزند. این دیدگاه، چند مرکزی بودن شعر را برنمی‌تابد و در مواجهه با یک ساختار نامتمرکز به راحتی نمی‌تواند تشخیص بدهد که این اثر ساختار دارد یا نه. چون اساسن ساختار نامتمرکز را نمی‌شناسد.
گفتیم که متن‌هایی که ساختار نامتمرکز دارند به دلیل داشتن ما به ازای بیرونی واقعی‌ترند، مثلن در مولکول شش وجهی بنزن، شش اتم کربن، شش اتم الکترون نامتمرکز را که محصول ترکیب  با پیوند پی هستند وارد ساختار می‌کند. این که فاصله‌ی پیوند یک کربن با کربن دیگر در بنزن به یک اندازه است، به خاطر حضور قاطع الکترون‌های نامتمرکز است. اما همین دموکراسی متنی، مورد قبول سنت دیکتاتور منشانه‌ی ما ایرانی‌ها واقع نمی‌شود. تفکر سنتی عادت کرده است آن صدای دیگرِ متنی را حذف کند و دوست دارد آن صدا برای همیشه خفه خون بگیرد.
اگر الکترون‌های اوربیتال
d یک فلز با اوربیتال s مدار بالایی تداخل داشته باشد، دریایی از الکترون‌های نامتمرکز در ساختار فلز ظاهر می‌شود و درنتیجه رسانایی فلزی پدید می‌آید. این رسانایی در بررسی ساختار اثرادبی، با شکل‌گیری مفهوم، این‌همانی دارد چون معمولن اگر درمتنی صدا رسا نباشد به مفهوم نمی‌رسد.
متاسفانه سنت ادبی ما تفاوتی بین مفهوم و معنا قائل نیست و اشعاری را که رسانایی ندارند یا مفهوم نیستند بی‌معنا تلقی می‌کند.
در گرافیت، هر اتم کربن می‌تواند با (دو ظرفیت) سه یاچهار الکترون از الکترون‌های ظرفیتی خود را در پیوند کووالانسی شرکت دهد. یکی از این سه یا چهارالکترون نامتمرکز است و می‌تواند به شکل مماس بین صفحات گرافیت حرکت کند. به همین دلیل است که گرافیت در وجه بیرونی خود رسانا و در وجه عمود بر صفحه‌ی خود، نارساناست. الماس به علت متمرکز بودن هر چهار الکترون کربن نارساناست.
سنت ادبی ما عاشق شعرناب است. الماس را می‌ستاید، اما نمی‌داند نارساناست. متن ناب نمی‌تواند به راحتی توسط هر مخاطبی درک شود. مگر اینکه تلاشی جان‌کاه داشته باشد.
متاسفانه باوجود این که “شاعر_خدا”ی قبلی همیشه ادعا می‌کرد که مولف حقیقت است، متن‌هایی را می‌نوشت که هیچ نسبتی با واقعیت نداشت و حتا اگر خیلی آوانگارد برخورد می‌کرد، سنگ آبستراکسیون را به سینه می‌زد که نسبتی با متن‌هایی که از آرشیو ذهنی ادبی تغذیه می‌کنند ندارد.
شاعربه نظر مدرن و پست مدرن، هنوز همان “عالم ربانی” است، یعنی علم جدید ندارد و بویی از شعور تازه نبرده است، به این معنا که، شاعر امروز نیست. شاعر امروزبا نوشتنش می‌خواهد به متن ناب برسد. یعنی با نارسانایی در ارتباط است. زمانی که شما نارسانا می‌نویسید، یعنی زمانی که به سمت نوشتن متن ناب متمایل می‌شوید، باید توده‌ی بزرگی از مخاطبان را فراموش کنید. یعنی هرگز یک شاعر ویژه و خاص نمی‌تواند مخاطب انبوه داشته باشد. شاعری که مخاطب انبوه دارد مشکوک است. چنین شخصی بیشتر یک شارلاتان ادبی است تا شاعر واقعی.

 

نوشته ادبیات کوانتومی / علی عبدالرضایی اولین بار در ئاماژه پدیدار شد.

سه‌رچاوه‌ ئاماژه

درێژه‌ی بابه‌ت