دوا ده‌روازه‌ی‌ نیگه‌رانی‌ خه‌ڵكی‌ ناڕازی‌ كوردستان به‌س فه‌یسبوکیان‌ به‌ده‌سته‌وه‌ ماوه‌

له‌ماوه‌ی‌ سێ‌ ساڵی‌ قه‌یرانی‌ ئابوری‌‌و سه‌ربازی‌‌و سیاسی‌ هه‌رێمی‌ كوردستاندا، خه‌ڵكی‌ كوردستان چه‌ندین شێوازی‌ جۆراوجۆریان تاقیكرده‌وه‌ بۆ ده‌ربڕینی‌ ناڕه‌زایی‌، هه‌ر له‌كۆكردنه‌وه‌ی‌ ئیمزاو پێشكه‌شكردنی‌ داواكاری‌ به‌حكومه‌ت‌و په‌رله‌مان، تا ده‌گاته‌ مانگرتن‌و بایكۆتی‌ ده‌وام‌و خۆپیشاندانی‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان، ئێستا كه‌ له‌هه‌موو رێگاكان بێهیوا بوون، ناڕه‌زاییه‌كان له‌فه‌یسبووك درێژه‌ پێده‌ده‌ن.

 

جگه‌ له‌به‌كارهێنانی‌ ئه‌كاونت‌و په‌یجه‌ تایبه‌ته‌كان، هاوڵاتیان ڕێگه‌یه‌كی‌ دیكه‌یان بۆ گه‌یاندنی‌ ده‌نگیان به‌ به‌رپرسه‌ باڵاكان گرتوه‌ته‌ به‌ر، ئه‌ویش نوسینی‌ داواكاری‌‌و گله‌یی‌‌و ره‌خنه‌كانیانه‌ له‌كۆمێنتی‌ ئه‌و پۆستانه‌ی‌ به‌رپرسه‌كان له‌فه‌یسبووك ده‌یكه‌ن.

 

هه‌ر كه‌ به‌رپرسێك وێنه‌یه‌ك یان پۆستێك ده‌كات، به‌لێشاو لایك‌و كۆمێنتی‌ بۆ ده‌ڕوات، جگه‌ له‌كۆمێنتی‌ لایه‌نگرانیان، به‌شێكی‌ زۆر له‌كۆمێنته‌كانی‌ دیكه‌ ره‌خنه‌گرتنه‌ له‌شێوازی‌ حكومڕانیان‌و داوای‌ باشكردنی‌ گوزه‌رانی‌ هاوڵاتیانه‌.

 

ساڵی‌ 2014 سه‌ره‌تای‌ قه‌یرانی‌ ئابوری‌ له‌كوردستان ده‌ركه‌وت‌و پرسی‌ دواكه‌وتنی‌ موچه‌، فه‌رمانبه‌ران راچڵه‌كاند، ئه‌وكات تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان پڕبون له‌و پۆستانه‌ی‌ كه‌ ڕه‌خنه‌ی‌ توندیان له‌حكومه‌ت ده‌گرت به‌وه‌ی‌ توانای‌ دابینكردنی‌ موچه‌ی‌ فه‌رمانبه‌ره‌كانی‌ نییه‌، هێشتا فه‌رمانبه‌ران له‌باره‌ی‌ موچه‌ فه‌وتاوه‌كانیانه‌وه‌ دڵنیاییان پێنه‌درابوو سیستمی‌ پاشه‌كه‌وتی‌ موچه‌ خرایه‌ بواری‌ جێبه‌جێكردنه‌وه‌، ئیتر قسه‌‌و باسی‌ فه‌یسبوك بوو به‌وه‌ی‌ هه‌ر فه‌رمانبه‌رێك چه‌نده‌ موچه‌ی‌ لێده‌بڕێت.

 

كێشه‌كه‌ به‌وه‌وه‌ نه‌وه‌ستاو قه‌یرانی‌ سیاسیشی‌ به‌دوادا هات، ئه‌م جۆره‌ به‌یت‌و بالۆرانه‌ درێژه‌یان كێشا، ئێستا رۆژانه‌ یاخود هه‌فتانه‌ ڕووداوێك ده‌بێته‌ بابه‌تی‌ گه‌رمی‌ فه‌یسبوك‌و به‌زوویش بابه‌تێكی‌ تری‌ به‌سه‌ردا دێت.

 

مانگی‌ نیسانی‌ ئه‌مساڵ، ره‌شبونه‌وه‌ی‌ ده‌ستی‌ منداڵێك به‌هۆی‌ هه‌ڵه‌ی‌ پزیشكیه‌وه‌ له‌پارێزگای‌ دهۆك كاردانه‌وه‌ی‌ فراوانی‌ له‌فه‌یسبوك به‌دوای‌ خۆیدا هێنا، كار گه‌یشته‌ دروستكردنی‌ كه‌مپین، به‌ڵام ئه‌مانه‌ هیچیان لێ سه‌وز نه‌بوو، دۆسیه‌كه‌ به‌بڕینه‌وه‌ی‌ ده‌ستی‌ منداڵه‌كه‌ سه‌ری‌ نرایه‌وه‌.

 

له‌گه‌ڵ هه‌ریه‌كێك له‌م رووداوانه‌دا خه‌ڵكی‌ ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ سه‌ر پۆسته‌ كۆن‌و نوێیه‌كانی‌ به‌رپرسان بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌وێوه‌ ده‌رده‌دڵی‌ خۆیان ده‌رببڕن، به‌ڵكو به‌رپرسه‌كه‌ یا تیمه‌كه‌ی‌ ئه‌و كۆمێنتانه‌ ببینن.

 

غه‌ریب زه‌رده‌هاڵی‌، به‌شدارێكی‌ چالاكه‌ له‌فه‌یسبوك، جگه‌ له‌پۆسته‌ ڕه‌خنه‌ئامێزه‌كانی‌، له‌ڕێگه‌ی‌ نوسینی‌ كۆمێنتی‌ ڕه‌خنه‌ ئامێزه‌وه‌ به‌رپرسان ده‌داته‌ به‌ر نه‌شته‌ری‌ ڕه‌خنه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌كۆمێنتێكدا بۆ نێچیرڤان بارزانی‌ سه‌رۆكی‌ حكومه‌تی‌ نوسیوه‌ “مه‌عاشه‌كه‌ت جوانه‌”.- ده‌سته‌واژه‌ی‌ معاشه‌كه‌ت جوانه‌ كاتی‌ ناڕه‌زایی‌ خه‌ڵكی‌ دژی‌ نه‌بوونی‌ موچه‌ به‌كارده‌هات وه‌ك گاڵته‌كردنێك به‌و حوكمڕانانه‌ی‌ موچه‌یان بۆ فه‌رمانبه‌ران پێ دابین ناكرێت-.

 

غه‌ریب له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ له‌فه‌یسبووك به‌رده‌وام كۆمێنت ده‌دات، به‌ڵام پێیوانیه‌ ناڕه‌زایی‌ فه‌یسبوك له‌ هی‌ شه‌قام كاریگه‌رتربێت، ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌كرد به‌رپرسان خۆیان ئه‌كاونته‌كانیان به‌كارناهێنن له‌لایه‌ن كه‌سانی تره‌وه‌ بۆیان ده‌برێت به‌ڕێوه‌.

 

ئه‌و به‌”نیقاش”ی‌ وت “زۆرجار توشی كێشه‌ بووم به‌هۆی ئه‌وه‌ی پێیان ناخۆش بووه‌ ڕه‌خنه‌یان لێ بگرم‌و بگره‌ هه‌ڕه‌شه‌شیان لێ كردووم، به‌ڵام كوڵم نه‌داوه‌.”

 

ناوێكی‌ دیكه‌ی‌ دیار له‌فه‌یسبووك هه‌یه‌ كه‌ له‌كۆمێنتی‌ ژێر پۆستی‌ به‌رپرسه‌كاندا به‌رده‌وام ئاماده‌یی‌ هه‌یه‌‌و چاوه‌ڕێیه‌ به‌رپرسێك پۆستێك بڵاوبكاته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ خێرا سه‌رنجی‌ خۆی‌ له‌ژێردا بنوسێ‌، هاوكار عه‌بدولقادر هه‌موو جارێكیش وه‌ك گاڵته‌جاڕی‌ ده‌نوسی‌  “كاك …پێنج هه‌زار دۆلارم ده‌یتێ‌ به‌ قه‌رز.”

 

هاوكار قسه‌ی‌ بۆ “نیقاش” كردو وتی‌ “نوسین فاكته‌رێكی‌ باشه‌ بۆ هۆشیاركردنه‌وه‌ی‌ تاكه‌كان كه‌ ئێستا كاریگه‌ریشی‌ نه‌بێت له‌دور مه‌ودادا كاریگه‌رییه‌كانی‌ ده‌رده‌كه‌ون.”

 

هاوكار له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ به‌سه‌دان كۆمێنتی‌ بۆ به‌رپرسه‌كان نوسیوه‌، به‌ڵام تائێستا وه‌ڵامی‌ هیچیانی‌ وه‌رنه‌گرتووه‌و ده‌شڵێت “به‌رپرسه‌كان ئه‌وه‌نده‌ی‌ خه‌ریكی‌ گه‌شت‌و گه‌ڕانن ئه‌وه‌نده‌ ده‌رفه‌تی‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ ئێمه‌یان نیه‌”.

 

به‌م ساڵانه‌ی‌ دوایی‌ زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ به‌رپرسه‌ باڵاكانی‌ هه‌رێم چالاك‌و گه‌رم‌و گوڕن له‌به‌كارهێنانی‌ فه‌یسبووك‌و ئه‌وه‌ی‌ ده‌یانه‌وێت پێش كه‌ناڵه‌ فه‌رمییه‌كان له‌فه‌یسبووك بڵاوی‌ ده‌كه‌نه‌وه‌، ئه‌وان چه‌نده‌ پۆست ده‌كه‌ن به‌ده‌یان ئه‌وه‌نده‌ كۆمێنتی‌ داواكاری‌‌و ره‌خنه‌و گله‌ییان بۆ ده‌نوسرێ‌.

 

مه‌سعود بارزانی‌ سه‌رۆكی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان كه‌ زۆرجار فه‌یسبووك به‌كاردێنێ‌ بۆ گه‌یاندنی‌ په‌یامه‌كانی‌، هه‌ر كه‌ پۆستێك بڵاوده‌كاته‌وه‌ به‌هه‌زاران لایه‌نگری‌ لایك‌و شێری‌ ده‌كه‌ن‌و كۆمێنتی‌ پیا هه‌ڵدانی‌ بۆ ده‌نوسن، له‌به‌رامبه‌ریشدا به‌سه‌دان كه‌س ده‌یده‌نه‌ به‌ر ره‌خنه‌و زۆرترین كۆمێنت كه‌ له‌سه‌ر پۆسته‌كانی‌ بارزانی‌ دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌ن ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بۆی‌ ده‌نوسن “به‌زه‌یت به‌م خه‌ڵكه‌دا بێته‌وه‌‌و تا كه‌ی‌ وا له‌م میلـله‌ته‌ ده‌كه‌ن”.

 

نێچیرڤان بارزانی‌ سه‌رۆكی‌ حكومه‌تیش هه‌ر كاتێك پۆستێك ده‌كات، خێرا به‌سه‌دان كه‌س بۆی‌ ده‌نوسن “مه‌عاشه‌كه‌‌و جوانه‌‌و تا كه‌ی‌ خه‌ڵك برسی‌ ده‌كه‌ن؟”.

 

قوباد تاڵه‌بانی‌ جێگری سه‌رۆكی‌ حكومه‌ت یه‌كێكه‌ له‌به‌رپرسه‌ ئاكتیڤه‌كانی‌ فه‌یسبوك، ئه‌ویش هه‌ركاتێك پۆستێك ده‌كات به‌سه‌دان ره‌خنه‌ی‌ لێده‌گیرێت‌و زۆركه‌سیش بۆی‌ ده‌نوسن “دڵمان به‌وه‌ خۆشبوو كه‌ جێگه‌ی‌ باوكت بگریته‌وه‌ به‌ڵام به‌داخه‌وه‌” – ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ تاڵه‌بانی‌ باوكی‌ وه‌ك ئه‌م نه‌بووه‌-.

 

ئه‌رسه‌لان ڕه‌حمان، رۆژنامه‌نووس‌و پسپۆڕی‌ بواری‌ راگه‌یاندن ئاماژه‌ی‌ به‌وه‌كرد فه‌یسبووك بووه‌ته‌ ده‌رگایه‌كی گه‌وره‌ به‌ رووی هه‌موو ئه‌و ده‌نگانه‌دا كراوه‌ته‌وه‌ كه‌ پێشتر ده‌نگیان نه‌ده‌گه‌یشت، یان ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌ نه‌ده‌درا ده‌نگیان ببیسترێت.

 

ئه‌و به‌”نیقاش”ی‌ وت “رایگشتی فه‌یسبووك رۆڵێكی گه‌وره‌ی گێڕاوه‌و نیگه‌رانی‌و په‌ژاره‌ زۆره‌كه‌ی سه‌رۆكی حكومه‌تیش له‌فه‌یسبووك‌و ناونانی حزبه‌كان به‌حزبی فه‌یسبوك به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر رۆڵی ئه‌و تۆڕه‌ له‌گه‌یاندنی ناڕه‌زایه‌تییه‌كان‌و جۆشدانی به‌كارهێنه‌ران به‌ئاراسته‌ی هه‌ڵبڕینی ده‌نگی نا دا”.

 

دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌رپرسانی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێم چوونه‌ رووسیاو وه‌ك خۆیان رایانگه‌یاند گرێبه‌ستێكی‌ درێژخایه‌نیان له‌گه‌ڵ كۆمپانیای‌ (رۆزنه‌فت)ی‌ رووسی‌ ئه‌نجامدا، نێچیره‌ڤان بارزانی‌ سه‌رۆكی‌ حكومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ كوردستان كه‌ له‌سه‌فه‌ره‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌، دوو هه‌فته‌ له‌مه‌وبه‌ر كۆنگره‌یه‌كی‌ رۆژنامه‌نووسی‌ ئه‌نجامداو نیگه‌رانی‌ له‌و حزبانه‌ ده‌ربڕی‌ كه‌ له‌حكومه‌تدان‌و ره‌خنه‌ش ده‌گرن، له‌كۆنگره‌كه‌دا به‌”حزبی‌ فه‌یسبووك” ناوی‌ هێنان وه‌ك ئاماژه‌یه‌ك بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌فه‌یسبووكه‌وه‌ ناكۆكییه‌كانیان له‌گه‌ڵ حكومه‌ت یه‌كلایی‌ ده‌كه‌نه‌وه‌.

 

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌وانه‌ی‌ كۆمێنت له‌سه‌ر پۆستی‌ به‌رپرسه‌كان ده‌نوسن هیوای‌ گه‌وره‌یان به‌و هه‌نگاوه‌یان هه‌ڵنه‌چنیوه‌، به‌ڵام توڕه‌بوونی‌ سه‌رۆكی‌ حكومه‌ت له‌سه‌ر فه‌یسبووك دڵخۆشی‌ كردوون‌و پێیان وایه‌ كۆمێنته‌كانیان شوێنی‌ خۆی‌ گرتووه‌و به‌رپرسه‌كانی‌ قه‌ڵس كردووه‌، بۆیه‌ له‌دوای‌ ئه‌و قسه‌ی‌ سه‌رۆكی‌ حكومه‌ته‌وه‌ كۆمێنت نوسه‌كان زیاتر له‌جاران گه‌رموگوڕتر بوون.

 

ئێستا هه‌ردوو لایه‌نی‌ ده‌سه‌ڵاتداران‌و خه‌ڵكی‌ له‌كوردستان هیوایان به‌فه‌یسبووك هه‌ڵچنیوه‌ بۆ دروستكردنی‌ كاریگه‌ری، به‌ڵام نازانرێت حه‌وسه‌ڵه‌ی‌ كامیان زیاتر ده‌بێت‌و دواجار ململانێكه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندی‌ كام لایه‌ن یه‌كلایی‌ ده‌بێته‌وه‌.


سه‌رچاوه‌ نیقاش

درێژه‌ی بابه‌ت

كێشه‌كانی دوای ئازادی موسڵ.. قه‌یرانی‌ نیشته‌جێبوون له‌شارێكی‌ وێرانه‌دا

ئه‌وان له‌ترسی خراپی ژیانی سێ ساڵی رابردوویان هه‌ڵاتوون‌و ئێستاش به‌ شۆكی قه‌یرانێك به‌ئاگا هاتوون، ئه‌مه‌ حاڵی سه‌دان هه‌زار كه‌س له‌دانیشتووانی به‌ری راسته‌ له‌وانه‌ی له‌جه‌نگ رزگاریان بووه‌‌و دواتر په‌نایان بۆ به‌ری چه‌پ (خۆرهه‌ڵات) بردووه‌ كه‌ پێنج مانگ له‌مه‌وبه‌ر ئازادكرا، لێره‌ گه‌وره‌ترین كێشه‌ كه‌ رووبه‌ڕوویان ده‌بێته‌وه‌ ده‌ستكه‌وتنی په‌ناگه‌یه‌كه‌.

 

یاسین ته‌ها یه‌كێكه‌ له‌و هه‌ڵاتووانه‌‌و خۆی‌و خێزانه‌كه‌ی گه‌یشتوونه‌ته‌ گه‌ڕه‌كی سه‌لام له‌ خۆرهه‌ڵاتی موسڵ، دوای دوو رۆژیش له‌ مانه‌وه‌ی له‌ماڵی خزمه‌كانی گه‌شتێكی دوو‌ودرێژی بۆ گه‌ڕان به‌دوای شوێنی نیشته‌جێبووندا ده‌ستپێكرد، ئه‌و ده‌ڵێت: “پێیه‌كانم هیلاك بوون له‌ گه‌ڕان به‌سه‌ر نووسینگه‌كانی خانووبه‌ره‌‌و گه‌ڕان به‌ نێو گه‌ڕه‌كه‌كاندا، به‌ڵام بێ سوود بووه‌، خانووی چۆڵ نییه‌‌و ئه‌گه‌ر هه‌شبێت نرخیان زۆر به‌رزه‌”.

 

دوای 10 رۆژ له‌ گه‌ڕانی به‌رده‌وامیش یاسین تووشی نائومێدی بوو، بۆیه‌ بڕیاری دا بچێته‌ خانوویه‌كی ته‌واونه‌بوو، ئه‌و له‌ هه‌وڵی باوه‌ڕپێهێنانی هاوسه‌ر‌و منداڵه‌كانی بۆ نیشته‌جێبوون له‌ خانووه‌ نوێیه‌كه‌دا كه‌ خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی تێدا نییه‌‌و كه‌سێك ناچار نه‌بێت تێیدا ناژی، پێیان ده‌ڵێت: “سه‌قف‌و دیوار له‌و خێمه‌ به‌دبه‌خته‌ باشتره‌ كه‌ له‌ سه‌ره‌تای ئاواره‌بوونماندا تێیدا ده‌ژیاین”.

 

بازرگانانی خانووبه‌ره‌‌و ده‌ڵاڵه‌كان ئاگاداری ورده‌كاری ئه‌م قه‌یرانه‌ن، محه‌مه‌د سه‌میر كه‌ له‌بواری ده‌ڵاڵی به‌كرێدانی خانوودا كارده‌كات، له‌وه‌ته‌ی ئۆپراسیۆنه‌كانی ئازادكردنی به‌ری راست ده‌ستیانپێكردووه‌‌و شه‌پۆلی گه‌وره‌ی ئاواره‌كان رووی له‌ناوچه‌كه‌ كردووه‌، كاره‌كه‌ی بوژانه‌ی زۆری به‌خۆوه‌ بینیوه‌.

 

سه‌میر به‌ته‌له‌فۆن سه‌رقاڵی مامه‌ڵه‌ بوو سه‌باره‌ت به‌ شوققه‌یه‌ك تا رێككه‌وتنێك له‌گه‌ڵ خاوه‌نه‌كه‌ی بۆ خێزانێكی ئاواره‌ بكات، دواتر قسه‌ی بۆ “نیقاش” كرد‌و وتی: “شاره‌كه‌ له‌ قه‌یرانێكی نیشته‌جێبوونی بێ پێشینه‌دا ده‌ژی، رۆژانه‌ له‌ نووسینگه‌كه‌م پێشوازی له‌ ده‌یان ئاواره‌ ده‌كه‌م كه‌ خوازیاری هه‌ر شتێكن په‌نایان بدات”.

 

هه‌روه‌ها وتی: “بازاڕمان به‌ده‌ست یاسای خواست‌و خستنه‌ڕووه‌، بۆیه‌ نرخی كرێ خانوو به‌ به‌راورد به‌ ماوه‌ی پێش سه‌رده‌می داعش به‌رزبووه‌ته‌وه‌‌و چه‌ند هێندێك له‌و نرخه‌ی سه‌رده‌می رێكخراوه‌كه‌ زیادی كرووه‌”.

 

تسۆنامیه‌ك له‌نێوان هه‌ردوو به‌ری رووباره‌كه‌

راوه‌ستان له‌سه‌ر هۆكاره‌كانی قه‌یرانه‌كه‌ هه‌وڵێكی زۆری ناوێت، ئه‌ویش سه‌ره‌تا بۆ شه‌پۆله‌ تسۆنامیه‌كانی ئاواره‌بوون ده‌گه‌ڕێندرێته‌وه‌ كه‌ هه‌ركاتێك هێزه‌ عێراقییه‌كان گه‌ڕه‌كێكی نوێ ئازاد بكه‌ن، ئه‌و شه‌پۆلانه‌ ده‌ستپێده‌كه‌ن، تا ئێستاش شه‌ڕی توند له‌ئارادایه‌‌و به‌ له‌ناوبردنی ئه‌و رێكخراوه‌ توندڕه‌وه‌ نه‌بێت، كۆتاییان نایه‌ت.

 

به‌پێی دوایین ئه‌و ژمارانه‌ی وه‌زاره‌تی كۆچ‌و كۆچبه‌رانی عێراق هه‌فته‌ی رابردوو له‌سه‌ر زاری جاسم جافی وه‌زیر رایگه‌یاندوون، ژماره‌ی ئاواره‌كان ته‌نیا له‌ به‌ری راست به‌رزبووه‌ته‌وه‌ بۆ 642 هه‌زار كه‌س، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ ده‌یان هه‌زار كه‌س له‌ دانیشتووانی ئه‌و  قه‌زا‌و ناحیانه‌ی ئۆپراسیۆنی سه‌ربازیان تێدا به‌ڕێوه‌ده‌چێت.

 

به‌پێی قسه‌ی وه‌زیر به‌شێك له‌و شه‌پۆلانه‌ نزیكه‌ی 20 كامپ له‌خۆی گرتوون كه‌ له‌ده‌وروبه‌ری موسڵ له‌ باشوور‌و خۆرهه‌ڵاتیدا بڵاوبوونه‌ته‌وه‌، هه‌رچی پشكی شێریشه‌ ئه‌وا به‌ر به‌ری چه‌پ كه‌وتووه‌ كه‌ له‌ شوباتی رابردووه‌وه‌ پێشوازی له‌ نزیكه‌ی 350 هه‌زار ئاواره‌ كردووه‌.

 

په‌نابردن بۆ خۆرهه‌ڵاتی شاره‌كه‌ به‌ بڕیارێكی گونجاو داده‌نرێت بۆ زۆربه‌ی ئاواره‌كان به‌تایبه‌تی ئه‌وانه‌ی خاوه‌ن خوێندكارن كه‌ ئاره‌زووی ته‌واوكردنی خوێندنه‌كه‌یان ده‌كه‌ن پاش بێ به‌شبوونیان له‌ خوێندن بۆماوه‌ی سێ ساڵ، هه‌روه‌ها له‌به‌ر سه‌ختی ژیانی نێو خێمه‌كان كه‌ كۆمه‌ك‌و خزمه‌تگوزاری مرۆییان تێدا كه‌مه‌.

 

هه‌روه‌ها هه‌ندێكیشان جانتا بچووكه‌كانیان هه‌ڵگرتووه‌‌و له‌ رووباره‌كه‌ په‌ڕیونه‌ته‌وه‌، چونكه‌ خزمیان له‌وێ هه‌بووه‌ بۆئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی كاتی لایان بمێننه‌وه‌ تا ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، یان به‌ ئومێدی به‌ده‌ستهێنانی ده‌رفه‌تی كاركردن كه‌ ژیان به‌ره‌و ئاساییبوونه‌وه‌ ده‌چێت، له‌ كاتێكدا له‌ به‌ری راستی رووباره‌كه‌ باسی مه‌رگ‌و جه‌نگ باڵی به‌سه‌ر ره‌وشه‌كه‌دا كێشاوه‌.

 

ئه‌وه‌ی ئه‌م سه‌رنجڕاكێشیه‌ زیاتر ده‌كات، ئه‌وه‌یه‌ زۆربه‌ی فه‌رمانگه‌‌و دامه‌زراوه‌ حكومییه‌كان باره‌گاكانیان كردووه‌ته‌وه‌‌و خزمه‌تگوزارییه‌ سه‌ره‌كییه‌كان (ئاو‌و كاره‌با) گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ بۆ گه‌ڕه‌كه‌كان‌و بازاڕه‌كانیش باشبوونه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌شمان له‌بیر نه‌چێت كه‌ بژارده‌ی گواستنه‌وه‌ بۆ نیشته‌جێبوون له‌ هه‌رێمی كوردستان یان پارێزگاكانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی به‌غدا له‌ ئێستادا زۆر قورسه‌ به‌هۆی ئه‌و رێوشوێنه‌ ئه‌منییه‌ توندانه‌ی ده‌سه‌ڵاتدارانی فیدراڵی‌و ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌رێم به‌سه‌ر دانیشتووانی موسڵدا سه‌پاندوویانن.

 

هه‌موو ئه‌وانه‌ش واده‌كه‌ن نیشته‌جێبوون له‌ به‌ری چه‌پی موسڵ بۆ رزگاربووه‌ نوێیه‌كان له‌ گه‌مارۆی توند‌و شه‌ڕی سه‌خت به‌هه‌شتی عه‌ده‌ن بێت.

 

موسڵی لانكه‌ی جه‌نگ ركابه‌ری دهۆكی لانكه‌ی ئاسایش‌و خزمه‌تگوزاری ده‌كات

ئاشكرایه‌ ئه‌م قه‌یرانه‌ دوو سه‌ره‌یه‌‌و خۆی له‌ كه‌می خانووی به‌رده‌ست‌و به‌رزبوونه‌وه‌ی كرێدا ده‌بینێته‌وه‌، سه‌یریش له‌وه‌دایه‌ كه‌ موسڵ جه‌نگێكی توندی تێدایه‌ به‌شه‌ ئازادكراوه‌كه‌ی پێویستی زۆری به‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌‌و دابینكردنی ئاسایش هه‌یه‌، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ش له‌ نرخی كرێ خانوودا كێبڕكێی دهۆكی دراوسێی له‌ هه‌رێمی كوردستان ده‌كات هه‌رچه‌نده‌ جیاوازیه‌كی گه‌وره‌ هه‌یه‌ له‌ڕووی خزمه‌تگوزاریه‌وه‌ له‌ به‌رژه‌وه‌ندی دهۆكدا، وه‌ك محه‌مه‌د سه‌میری ده‌ڵاڵ ده‌ڵێت.

 

ئه‌حمه‌د شیت كه‌ یه‌كێتی له‌ دانیشتووانی موسڵ ده‌ڵێت: “كاتێك به‌خت یاوه‌رم بوو خانوویه‌كی چۆڵم دۆزیه‌وه‌، تووشی شۆك بووم، چونكه‌ خاوه‌نه‌كه‌ی داوای 400 دۆلاری ده‌كرد بۆ هه‌ر مانگێك كه‌ ئه‌وه‌ش پاره‌یه‌كی زۆره‌ له‌ شاره‌كه‌ماندا، بۆیه‌ ناچار بووم خانوویه‌كی بچووك به‌كرێ بگرم له‌به‌رامبه‌ر 150 دۆلاردا”.

 

هه‌روه‌ها وتی: “خانوویه‌كی گه‌وره‌مان هه‌یه‌ كه‌ ته‌نیا رووباره‌كه‌ له‌یه‌كمان جێده‌كاته‌وه‌، هه‌ڵاتین‌و به‌جێمان هێشت، ته‌نانه‌ت دوای شه‌ش هه‌فته‌ش له‌ ئازادكردنی گه‌ڕه‌كه‌مان هێشتا ژیان له‌وێ په‌كی كه‌وتووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ نیشته‌جێبوونمان لێره‌ ناچارییه‌”.

 

شه‌پۆله‌كانی ئاواره‌بوون به‌رده‌وامن‌و قه‌یرانه‌كه‌ش ئاڵۆزتر ده‌بێت تا وای لێهاتووه‌ خێزانه‌كان به‌ هاوبه‌شی ده‌چنه‌ یه‌ك خانوو، وه‌كو ئه‌وه‌ی به‌سه‌ر خێزانه‌كه‌ی شیتدا هات كه‌ خێزانی براكه‌ی چوونه‌ لایان بۆ ئه‌وه‌ی له‌هه‌مان شوققه‌دا نیشته‌جێ ببن، چونكه‌ خانوویه‌كی سه‌ربه‌خۆیان ده‌ست نه‌كه‌وت.

  

ئه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌كه‌ ئاڵۆز ده‌كات ئه‌وه‌یه‌ گیرفانی موسڵیه‌كان به‌تاڵه‌، چونكه‌ زۆرینه‌ی هه‌ره‌زۆری فه‌رمانبه‌ران له‌ حوزه‌یرانی ساڵی 2014وه‌ مووچه‌كانیان وه‌رنه‌گرتووه‌، هه‌روه‌ك پرۆژه‌ تایبه‌ته‌كانیش تائێستا كاریان ده‌ستپێنه‌كردووه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ ئیداره‌ی خۆجێیی پارێزگا‌و شاره‌كه‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن كۆنترۆڵی بارودۆخه‌كه‌ بكه‌ن له‌ڕێی ده‌ركردنی چه‌ند بڕیارێك بۆ دیاریكردنی نرخی كرێی خانوو، به‌ڵام كه‌سێك نییه‌ گوێ به‌و رێوشوێنانه‌ بدات كه‌ خاڵین له‌ سزادان.

 

ئه‌وه‌ی مایه‌ی گه‌شبینیشه‌ ئه‌وه‌یه‌ ره‌نگه‌ ته‌مه‌نی قه‌یرانه‌كه‌ تاڕاده‌یه‌ك كورت بێت، چونكه‌ هێزه‌ عێراقییه‌كان زیاتر له‌ 90%ی موسڵیان كۆنترۆڵ كردووه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی ئاواره‌كان توانای ئه‌وه‌یان نییه‌ درێژه‌ به‌ خه‌رجكردنی پاره‌ بۆ كرێی خانوو بده‌ن كه‌ ئه‌وه‌ش ناچاریان ده‌كات بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ گه‌ڕه‌كه‌كانیان.

 

هه‌موو ئه‌م پێشبینیانه‌ش به‌ندن به‌ ئومێدی ته‌واوكردنی ئازادكردنی ته‌واوی شاره‌كه‌‌و په‌له‌كردن له‌ گێڕانه‌وه‌ی لانی كه‌می خزمه‌تگوزارییه‌كان بۆ به‌ری راست كه‌ دووچاری وێرانكارییه‌كی زۆر هاتووه‌.


سه‌رچاوه‌ نیقاش

درێژه‌ی بابه‌ت

له‌هه‌وڵی به‌ستنی هاوپه‌یمانی نوێدایه‌ موقته‌دا سه‌در گرەو لەسەر هه‌ڵبژاردنی داهاتوو دەکات

چه‌ند هه‌فته‌یه‌كه‌ بزووتنه‌وه‌ی ره‌وتی سه‌در سه‌قاڵی چالاكییه‌كی سیاسیی هه‌ستپێكراوه‌ وه‌ك ئاماده‌كارییه‌ك بۆ ئاڵنگارییه‌ سیاسییه‌كانی داهاتوو كه‌ دیارترینیان هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مانه‌ كه‌ گرنگترین‌و مه‌ترسیدارترین هه‌ڵبژاردنه‌ له‌دوای ساڵی 2003 كه‌ بڕیاره‌ ساڵی داهاتوو ئه‌نجام بدرێت، له‌م رووه‌شه‌وه‌ سه‌در له‌ وتووێژی جددیدایه‌ له‌گه‌ڵ ره‌وتی مه‌ده‌نی له‌ وڵات بۆ پێكهێنانی هاوپه‌یمانییه‌ك كه‌ یه‌كه‌مین هاوپه‌یمانی له‌و جۆره‌یه‌ له‌نێوان بزووتنه‌وه‌یه‌كی ئیسلامی شیعه‌‌و بزووتنه‌وه‌یه‌كی مه‌ده‌نی عه‌لمانیدا.

 

له‌ به‌غدا‌و نه‌جه‌ف چه‌ند ئه‌ندامێكی بزووتنه‌وه‌ی مه‌ده‌نی سه‌رقاڵی كۆبوونه‌وه‌ی چڕوپڕن له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی ره‌وتی سه‌در كه‌ دوو ته‌وه‌ر له‌خۆده‌گرن ئه‌وانیش بریتین له‌ تاووتوێكردنی ئاینده‌ی جوڵانه‌وه‌ی سیاسی نێوان هه‌ردوولا‌و به‌ستنی هاوپه‌یمانییه‌ك بۆ هه‌ڵبژاردن له‌ ئاینده‌دا، دوومیشیان ته‌ئكیدكردنه‌وه‌ له‌سه‌ر به‌رده‌وامبوونی ناڕه‌زاییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ هه‌فتانه‌ییه‌كان له‌ هه‌موو رۆژانێكی هه‌ینی له‌ به‌غدا‌و پارێزگاكانی دیكه‌دا.

 

هاوپه‌یمانییه‌ نوێیه‌كه‌ توانای خۆی بۆ كاری سیاسی تاقیكردۆته‌وه‌‌و له‌ماوه‌ی چه‌ند هه‌فته‌ی رابردوودا توانی ناڕه‌زایی له‌دژی یاسای ئازادی راده‌ربڕین له‌ په‌رله‌مان كۆبكاته‌وه‌ له‌ڕێی ناڕه‌زاییه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی بینای په‌رله‌مان‌و په‌رله‌مانتارانی ره‌وتی سه‌در له‌ ناو په‌رله‌ماندا، هه‌روه‌ك هاوپه‌یمانییه‌كه‌ ده‌یان په‌رله‌مانتاری كۆكردووه‌ته‌وه‌ له‌دژی كۆمسیۆنی هه‌ڵبژاردن كه‌ هه‌ردوولا داوای گۆڕینی ئه‌ندامانی ده‌كه‌ن به‌ر له‌ ئه‌نجامدانی هه‌ڵبژاردن ئه‌ویش به‌هۆی تۆمه‌تباركردنی به‌لایه‌نگریكردنی نوری مالیكی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشوو.

 

سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌ ئایدیۆلۆجییه‌ ئاشكراكانی نێوان سه‌دریه‌كان‌و مه‌ده‌نییه‌كانیش، به‌ڵام خاڵی هاوبه‌شی گرنگ هه‌ردوولای  كۆكردووه‌ته‌وه‌ كه‌ گرنگترینیان دژایه‌تیكردنی سه‌رۆك وه‌زیرانی پێشووه‌، چونكه‌ ره‌وتی سه‌در به‌ سه‌رسه‌ختترین دوژمنی مالیكی داده‌نرێت‌و هیچ هه‌فته‌یه‌ك به‌بێ لێدوانی دژبه‌یه‌كی هه‌ردوولا تێناپه‌ڕێت، هه‌روه‌ك لیژنه‌كانی هه‌ماهه‌نگی خۆپیشاندانه‌كانیش دژایه‌تی مالیكی ده‌كه‌ن كه‌ به‌ دژایه‌تیكردنی یه‌كه‌م جوڵانه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ری ناسراوه‌ كه‌ له‌ 25ی شوباتی 2011دا به‌ڕێوه‌چوو كاتێك سوپا‌و فڕۆكه‌ی بۆ لێدانی خۆپیشانده‌رانی بێ چه‌ك به‌كارهێنا‌و هه‌ندێكیشیانی ده‌ستگیركرد.

 

له‌ 19ی ئایاری رابردوودا موقته‌دا سه‌در له‌ چاوپێكه‌وتنێكی ته‌له‌فزیۆنیدا وتی: “مالیكی سێیه‌كی عێراقی فرۆشتووه‌‌و ده‌نگی خۆمی ناده‌مێ تا ببێته‌وه‌ به‌ سه‌رۆك وه‌زیران له‌ ئاینده‌دا” پاش دوو هه‌فته‌ش له‌ قسه‌كانی سه‌در، مالیكی له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ ره‌خنه‌ی له‌ ره‌وتی سه‌رد گرت‌و وتی: “ئه‌وان چوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی هاوپه‌یمانی سیاسی شیعه‌‌و له‌ده‌ره‌وه‌ی پۆل ده‌خوێنن”. هه‌روه‌ك مالیكی ره‌خنه‌شی له‌ خۆپیشاندانه‌كان گرت‌و وتی له‌دژی ئیسلامییه‌كان ئاڕاسته‌كراون.

 

سه‌در له‌ده‌ره‌وه‌ی هاوپه‌یمانی شیعه‌

ئه‌و حزبه‌ شیعانه‌ی له‌ ساڵی 2003وه‌ حوكمی عێراقیان گرتووه‌ته‌ ده‌ست شانازی به‌وه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ له‌ هه‌رسێ هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان له‌ ساڵانی 2005، 2009‌و 2014 خاوه‌نی زۆرینه‌ی په‌رله‌مانی بوون، له‌ دوایین هه‌ڵبژاردنیشدا ئه‌و حزبانه‌ 178 كورسیان له‌ كۆی 328 كورسی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق به‌ده‌ستهێنا.

 

هاوپه‌یمانی شیعه‌ پێكهاتووه‌ له‌ هاوپه‌یمانی “ئه‌حرار”ی سه‌ر به‌ موقته‌دا سه‌در (34 كورسی)، هاوپه‌یمانی “مواتن” به‌سه‌ركردایه‌تی عه‌ممار حه‌كیم (30 كورسی)، “ره‌وتی چاكسازی نیشتمانی” به‌ سه‌ركردایه‌تی ئیبراهیم جه‌عفه‌ری وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی ئێستا (6 كورسی)، هاوپه‌یمانی “فه‌زیله‌” (6 كورسی)، “هاوپه‌یمانی ده‌وڵه‌تی یاسا” (101 كورسی، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ فراكسیۆنی “سادیقون”ی سه‌ر به‌ بزووتنه‌وه‌ی “عه‌سائیبی ئه‌هلی حه‌ق” (یه‌ك كورسی).

 

له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ مالیكی هه‌وڵ ده‌دات سه‌رله‌نوێ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حوكم، به‌ڵام ئه‌مجاره‌ دروشمی زۆرینه‌ی سیاسی له‌ حوكمدا هه‌ڵگرتووه‌ نه‌ك سازانی نیشتمانی نێوان شیعه‌‌و سوننه‌‌و كورد، له‌وه‌شدا گرووپه‌ چه‌كداره‌ شیعه‌كانی سه‌ر به‌ ئێران كه‌ هاوپه‌یمانییان له‌گه‌ڵ مالیكی بۆ هه‌ڵبژاردنی داهاتوو راگه‌یاندووه‌، پشتیوانی ده‌كه‌ن.

 

به‌ڵام جیابوونه‌وه‌ی ره‌وتی سه‌در له‌ “هاوپه‌یمانی شیعه‌” واته‌ له‌ده‌ستدانی نزیكه‌ی 30 كورسی په‌رله‌مان به‌وه‌ش هاوپه‌یمانی سیاسی شیعه‌ زۆرینه‌ی سیاسی له‌ده‌ست ده‌دات كه‌ دوای هه‌ر هه‌ڵبژاردنێك به‌ده‌ستی ده‌هێنا، هاوكات سه‌در به‌ره‌و ئه‌وه‌ ده‌چێت هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ مه‌ده‌نییه‌كان‌و چه‌ند هێزێكی دیكه‌ پێكبهێنێت له‌وانه‌ هاوپه‌یمانی “وه‌ته‌نیه‌” به‌سه‌ركردایه‌تی ئه‌یاد عه‌لاوی جێگری سه‌رۆك كۆمار.

 

نیسانی رابردووش ناوی ئه‌حمه‌د سه‌در له‌سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسی ده‌ركه‌وت كه‌ كوڕی ئه‌و برایه‌ی موقته‌دا سه‌دره‌ كه‌ له‌گه‌ڵ مه‌رجه‌عی ئایینی محه‌مه‌د سه‌دری باوكیان له‌ ساڵی 1999 له‌ نه‌جه‌ف له‌ سه‌رده‌می سه‌دام حسێندا تیرۆركران، چونكه‌ موقته‌دا سه‌در بڕیاری داوه‌ برازا گه‌نجه‌كه‌ی بهێنێته‌ مه‌یدانی سیاسی كه‌ ته‌مه‌نی 31 ساڵه‌.

 

ئه‌حمه‌د سه‌در له‌ مانگی نیساندا چه‌ند دیدارێكی به‌رفراوانی له‌گه‌ڵ زۆربه‌ی حزبه‌ سوننی‌و كوردیه‌كان ئه‌نجام دا له‌چوارچێوه‌ی جموجوڵه‌ سیاسییه‌كانی ره‌وتی سه‌در‌و ئاماده‌كاری بۆ قۆناغی دوای رێكخراوی “داعش”، به‌ڵام دیداری له‌گه‌ڵ “هاوپه‌یمانی ده‌وڵه‌تی یاسا” به‌سه‌ركردایه‌تی مالیكی ئه‌نجام نه‌دا.

 

په‌رله‌مانتار عه‌لی شوه‌یلیه‌ له‌ فراكسیۆنی “ئه‌حرار” به‌ “نیقاش”ی وت فراكسیۆنه‌كه‌یان هه‌وڵی پێكهێنانی كوتله‌یه‌كی سیاسی نا تایفی ده‌دات كه‌ هێزی شیعی‌و سوننی‌و كوردی‌و عه‌لمانی له‌خۆده‌گرێت “چونكه‌ هاوپه‌یمانیه‌ تایفیه‌كان شكستی خۆیان سه‌لماندووه‌‌و پێویسته‌ هه‌مان ئه‌و هه‌ڵانه‌ دووباره‌ نه‌كرێنه‌وه‌”.

 

هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: “ره‌وتی سه‌در یه‌كه‌م لایه‌نه‌ كه‌ ده‌ستپێشخه‌ری كردووه‌ بۆ شكاندنی هاوپه‌یمانییه‌ تایفیه‌كان‌و له‌و پێناوه‌شدا ده‌ستبه‌رداری زۆر شت بووین، وه‌زیره‌كانمان له‌ حكومه‌ت كێشایه‌وه‌ تا ئازادی به‌ سه‌رۆك وه‌زیران ببه‌خشین له‌ هه‌ڵبژاردنی وه‌زیرانی ته‌كنۆكرات له‌كاتێكدا كوتله‌كانی دیكه‌ ئه‌وه‌یان ره‌تكردووه‌ته‌وه‌‌و سووربوون‌و به‌شبه‌شكاری تایفی له‌ حوكمدا”.

 

خاڵه‌كانی هێزی سه‌در

له‌وه‌ته‌ی موقته‌دا سه‌در له‌ ساڵی 2008وه‌ میلیشیای مه‌هدی سڕكردووه‌، كه‌وتووه‌ته‌ ململانێ له‌گه‌ڵ ئێران‌و بڕیاری داوه‌ خوێندنه‌ ئایینیه‌كه‌ی له‌ شاری قوم رابگرێت‌و شوێنی نیشته‌جێبوونیشی گۆڕیوه‌ بۆ لوبنان‌و دوای ئه‌وه‌ش له‌ڕووی ئایینیه‌وه‌ هه‌ڵوێستی میانه‌ڕه‌وانه‌ی په‌یڕه‌وكردووه‌‌و له‌ڕووی سیاسیشه‌وه‌ به‌رهه‌ڵستی ده‌سته‌بژێری فه‌رمانڕه‌وا بووه‌، چونكه‌ لێكنزیكبوونه‌وه‌یه‌كی ئاشكرای له‌گه‌ڵ سوننه‌ی عێراق هه‌بووه‌‌و جارێك له‌ مزگه‌وتی ئه‌بو حه‌نیفه‌ له‌ ناوچه‌ی ئه‌عزه‌میه‌ی سوننه‌نشین له‌ به‌غدا نوێژی كرد‌و ره‌خنه‌شی له‌ میلیشیا شیعیه‌كانی نزیك له‌ ئێران گرتووه‌ كه‌ به‌ “میلیشیا پیسه‌كان” ناویان ده‌بات به‌هۆی تێوه‌گلانیان له‌ كرده‌وه‌ی به‌ئامانجگرتنی تایفیانه‌ له‌ شه‌ڕه‌كانی دژ به‌ “داعش”دا.

 

له‌ نیسانی ساڵی 2016یشدا سه‌در پشتیوانی بۆ خۆپیشاندانه‌ هه‌فتانه‌ییه‌كان راگه‌یاند كه‌ ره‌وتی مه‌ده‌نی له‌ به‌غدا‌و ژماره‌یه‌ك پارێزگای دیكه‌ ماوه‌ی دووساڵ بوو رێكیده‌خستن‌و به‌ هه‌زاران لایه‌نگریشی گه‌رموگوڕیه‌كی زۆریان به‌ بزووتنه‌وه‌ی ناڕه‌زاییه‌كان دا، خۆیشی به‌شدار خۆپیشاندانه‌كانی كرد، تا په‌ره‌ی سه‌ند بۆ هه‌ڵكوتانه‌ سه‌ر ناوچه‌ی سه‌وز‌و بینای په‌رله‌مان‌و داوایان له‌ حكومه‌ت‌و په‌رله‌مان ده‌كرد چاكسازی سیاسی فراوان ئه‌نجام بدرێت‌و حكومه‌تێكی ته‌كنۆكرات پێكبهێنرێت وه‌ك ده‌ستپێشخه‌رییه‌كیش به‌ئاڕاسته‌ی حكومه‌تێكی نا حزبیدا، ده‌ستبه‌رداری وه‌زیره‌كانی بوو له‌ حكومه‌ت.

 

سه‌ره‌ڕای تۆماری پڕ له‌ ناكۆكی‌و جیابوونه‌ له‌نێو ره‌وتی سه‌در له‌ ساڵانی رابردوودا، به‌ڵام هێشتا پارێزگاری له‌ جه‌ماورێكی زۆر كردووه‌ له‌ نێو شیعه‌كاندا، چونكه‌ سه‌در ته‌نیا كه‌سه‌ بتوانێت له‌ چه‌ند سه‌عاتێكدا سه‌دان هه‌زار كه‌س له‌ دانیشتووان كۆبكاته‌وه‌ له‌كاتێكدا حزبی شیعه‌ی دیكه‌ شكستیان هێناوه‌ له‌وه‌دا به‌هۆی گۆشه‌گیربوونیان له‌ جه‌ماوه‌ری شیعه‌ به‌وپێیه‌ی چه‌ند حزبێكن له‌ده‌ره‌وه‌ هاتوون، بۆیه‌ بزووتنه‌وه‌ی سه‌در ته‌نیا حزبه‌ ئه‌ندامه‌كانی له‌ناو وڵاتدا بوون له‌ سه‌رده‌می حوكمی سه‌دام حسێنی سه‌رۆكی پێشوودا.

 

هێزی ره‌وتی سه‌در له‌سێ فاكته‌ردایه‌ كه‌ بریتین له‌ كه‌سێتی سه‌در كه‌ ئلهامبه‌خشی ملیۆنان شیعه‌ی هه‌ژاره‌ له‌ به‌غدا‌و پارێزگاكانی باشوور‌و هێزی چه‌كدرای كه‌ خۆی له‌ (سوپای مه‌هدی له‌ رابردو‌و سه‌رایای سه‌لام له‌ ئێستادا) ده‌بینێته‌وه‌، هه‌روه‌ها باڵی سیاسی كه‌ له‌ حكومه‌ت‌و په‌رله‌مان‌و ئه‌نجومه‌نی پارێزگاكاندا چالاكه‌، ئه‌م فاكته‌رانه‌ش پێكه‌وه‌ به‌ یه‌كگرتوویی ماونه‌ته‌وه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌و ئاڵوگۆڕانه‌ی دووچاری نه‌خشه‌ی سیاسی عێراق هاتوون.

 

ئه‌م فاكته‌ره‌ سه‌ره‌كیانه‌‌و له‌گه‌ڵیشیاندا هه‌وڵه‌كانی سه‌در به‌ئاڕاسته‌ی به‌ستنی هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ هێزه‌ مه‌ده‌نی‌و سوننی‌و كوردیه‌كان، ده‌ریده‌خه‌ن كه‌ ره‌وتی سه‌در فاكته‌رێكی گرنگ ده‌بێت له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتووی په‌رله‌ماندا، چونكه‌ حزبه‌ شیعه‌كان به‌بێ سه‌در نابنه‌ خاوه‌نی زۆرینه‌ی ته‌قلیدی، هاوكات حزبه‌ سوننی‌و كوردیه‌كانیش هه‌وڵی به‌ستنی هاوپه‌یمانی له‌گه‌ڵ سه‌در ده‌ده‌ن بۆئه‌وه‌ی رێ له‌ گه‌یشتنی سه‌رۆك وه‌زیرانێكی توندڕه‌و به‌ حوكم بگرن، كه‌واته‌ ئایا سه‌در ده‌بێته‌ ئه‌سپی ته‌رواده‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی داهاتوودا؟

     


سه‌رچاوه‌ نیقاش

درێژه‌ی بابه‌ت

ره‌نگه‌كانی ئاشتی گه‌نجانی‌ فه‌لوجه‌ دروشمه‌ تایفییه‌كان له‌سه‌ر دیواره‌كانی‌ شاره‌كه‌ ده‌سڕنه‌وه‌

هه‌ر كه‌ دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ شاره‌كه‌یان كۆنترۆڵكرده‌وه‌‌و ژیان به‌ره‌و سه‌قامگیری رۆیشت، هه‌ندێك هونه‌رمه‌ند‌و خۆبه‌خشانه‌ ده‌ستپێشخه‌رییه‌كیان پێكهێنا كه‌ هه‌وڵی لابردنی هه‌موو ئه‌و دروشم‌و ده‌سته‌واژه‌ تایفییانه‌ ده‌دات كه‌ داعش له‌دوای خۆی به‌جێی هێشتوون‌و له‌گه‌ڵ هه‌ندێك له‌و كه‌سانه‌ش كه‌ مه‌یلی تایفیان هه‌بووه‌ له‌نێو هێزه‌ ئه‌منییه‌كان‌و پێكهاته‌ پشتیوانه‌كانی یارمه‌تیده‌ر له‌ ئازادكردنی شاری فه‌لوجه‌ (60 كم له‌خۆرئاوای به‌غدای پایته‌خت).

 

هه‌یسه‌م جومه‌یلی پاڵه‌وانی چیرۆكه‌كه‌مان نازناوی “خه‌تات”ی له‌خۆی ناوه‌‌و یه‌كێكه‌ له‌دانیشتووانی شاری فه‌لوجه‌‌و وه‌ك مامۆستا له‌ په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌كان كارده‌كات‌و خاوه‌نی ئه‌و ده‌ستپێشخه‌رییه‌یه‌ كه‌ ناوی “هه‌ڵمه‌تی به‌هه‌وڵه‌كانمان پێشده‌كه‌وین”ی لێناوه‌. بڕیاری داوه‌ ره‌نگ‌و كه‌لوپه‌ل‌و تواناكانی خۆی به‌كاربهێنێت بۆ گۆڕینی ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ ره‌شانه‌ بۆ تابلۆ‌و دروشمی هۆشیاركردنه‌وه‌ به‌ره‌نگی ئاڵ‌وواڵاوه‌.

 

ئه‌و له‌ نیسانی 2017وه‌ له‌گه‌ڵ چوار گه‌نج له‌ خوێندكاره‌كانی به‌ گه‌ڕه‌ك‌و كۆڵانه‌كاندا ده‌گه‌ڕێن‌و روو له‌ دیواری ئه‌و خوێندنگایانه‌ ده‌كه‌ن كه‌ دروشم‌و ده‌سته‌واژه‌ی ئه‌وتۆیان پێوه‌یه‌ ناكرێت نموونه‌ی قۆناغێكی نوێ له‌ قۆناغه‌كانی سه‌قامگیری‌و ئاشتی بن.

 

هه‌یسه‌م كاتێك له‌ سه‌عاته‌كانی دوای به‌ربانگدا سه‌رقاڵی كاركردن بوو له‌ بۆیاخكردنی پاشماوه‌ی پردی یه‌كتربڕی ئوردن له‌ ناوه‌ڕاستی فه‌لوجه‌، قسه‌ی بۆ “نیقاش” كرد‌و وتی: “ئاواتم بوو تابلۆ بكێشم‌و دروشم له‌سه‌ر بینایه‌كی شاره‌كه‌ بنووسم، وادیاره‌ دواجار ئاواته‌كه‌م هاته‌دی، به‌ڵام نه‌مده‌زانی كاركردن ئه‌وه‌نده‌ تێچوونی زۆره‌ به‌تایبه‌تی كه‌ ئێمه‌ به‌بێ پشتیوانی یان كۆمه‌كی هیچ لایه‌نێك كارده‌كه‌ین”.

 

هه‌روه‌ها وتی: “ماوه‌ی دوو مانگه‌ ئێمه‌ به‌شه‌و‌و رۆژ كارده‌كه‌ین‌و هێشتا دروشمه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی به‌سه‌ر خوێندنگه‌كانه‌وه‌ن‌و ژماره‌یان زیاتر له‌ 500 خوێندنگه‌یه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ پرد‌و شوێنه‌ گشتییه‌كانی ناو شاره‌كه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌و قه‌رزانه‌ش كه‌ له‌سه‌رم كه‌ڵه‌كه‌بوون، زیاتر له‌ پێنج ملیۆن دینارم خه‌رج كرد، دواتر به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی شاره‌وانی فه‌لوجه‌ ته‌نیا دابینكردنی بۆیه‌كانی گرته‌ ئه‌ستۆ‌و هه‌رچی توانا‌و كه‌لوپه‌له‌كانیشه‌ هێشتا له‌سه‌ر خه‌رجی تایبه‌تی خۆمه‌”.

 

جومه‌یلی ده‌شڵێت:”پرۆسه‌ی لابردنی ئه‌و دروشمانه‌ به‌لانی كه‌مه‌وه‌ پێویستی به‌ زیاتر له‌ 25 ملیۆن دینار هه‌یه‌ ته‌نیا بۆ دابینكردنی بۆیه‌، هه‌رچی توانای جه‌ستی‌و كه‌لوپه‌ل‌و پێداویستیه‌كانیشه‌ ئه‌وا ئێمه‌ گرتوومانه‌ته‌ ئه‌ستۆ، نكوڵیش له‌وه‌ ناكه‌ین كه‌ پێویستمان به‌ پشتیوانی داراییه‌ بۆئه‌وه‌ی یارمه‌تیده‌ربێت له‌ ته‌واوكردنی ئه‌و په‌یامه‌ی هه‌وڵی بڵاوكردنه‌وه‌ی به‌هه‌موو جیهاندا ده‌ده‌ین به‌وپێیه‌ی شاری فه‌لوجه‌ جێگای بایه‌خی هه‌ردوو كۆمه‌ڵگه‌ی ناوخۆیی‌و نێوده‌وڵه‌تییه‌”.

 

محه‌مه‌د عه‌لی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ به‌شداربووانی “هه‌ڵمه‌تی به‌هه‌وڵه‌كانمان پێشده‌كه‌وین” خوێندكارێكی په‌یمانگای هونه‌ره‌ جوانه‌كانه‌‌و له‌گه‌ڵ ژماره‌یه‌ك له‌ هاوكارانی به‌شداری كاری خۆبه‌خشی كردووه‌‌و به‌ ده‌رفه‌تێك وه‌سفی ده‌كات كه‌ قه‌ره‌بوو ناكرێته‌وه‌ تا به‌هره‌كه‌ی له‌ هونه‌ری وێنه‌كێشان‌و خۆشنووسیدا به‌رزده‌كاته‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كارێكه‌ له‌نێو هاوكار‌و هاوه‌ڵانیدا شانازی پێوه‌ ده‌كات.

 

ئه‌و له‌باره‌ی چالاكییه‌كه‌یه‌وه‌ به‌ “نیقاش”ی وت: “نه‌مده‌زانی كاری خۆبه‌خشی به‌م خێراییه‌ په‌یوه‌ندی باش‌و رێزلێگیراوم له‌ناو شاره‌كه‌دا بۆ په‌یدا ده‌كات، له‌وه‌ته‌ی كارمان ده‌ستپێكردووه‌ هه‌ست ده‌كه‌م مرۆڤێكی باشم كه‌ له‌پێناو شاره‌كه‌یدا كارده‌كات به‌بێ ئه‌وه‌ی چاوی له‌ ده‌ستكه‌وتی ماددی بێت، بۆیه‌ ئه‌و ده‌سته‌واژه‌ی ستایشكردنانه‌ی ئاڕاسته‌مان ده‌كرێن پاداشتێكه‌ كه‌ چاوم لێی نه‌بووه‌‌و خه‌ونیشم پێوه‌ نه‌بینیوه‌”.

 

جومه‌یلی كه‌ سه‌رپه‌رشتیاری هه‌ڵمه‌ته‌كه‌یه‌ وتیشی: “ئاواتم بوو جێده‌ستێكی جوانم له‌ناو شاره‌كه‌مدا هه‌بێت‌و نه‌مده‌زانی شاره‌كه‌م به‌م خۆشه‌ویستی‌و پێزانینه‌ پاداشتم ده‌داته‌وه‌، من ئه‌مڕۆ وه‌ك پێشتر نیم، ناتوانم له‌ناو شاردا بگه‌ڕێم به‌بێ ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ چه‌ند هه‌وادارێكدا بووه‌ستم كه‌ داوای گرتنی وێنه‌ی سێڵفیم لێده‌كه‌ن وه‌ك ئه‌وه‌ی یه‌كێك بم له‌ ناوداره‌كان یاخود پاڵه‌وانه‌كانی تۆپی پێی جیهان”.

 

دانیشتووانی نلوچه‌كه‌ پێیانوایه‌ ئه‌و ره‌نگانه‌ هه‌موو په‌یامه‌كانی تیرۆر‌و تایفه‌گه‌ری ده‌سڕنه‌وه‌‌و هانی هه‌مووان ده‌ده‌ن رۆڵێكی ئه‌رێنی بگێڕن‌و شوێن ئامانجی ئه‌و دروشمانه‌ نه‌كه‌ون كه‌ هه‌وڵی یه‌كڕیزی رۆڵه‌كانی یه‌ك وڵات ناده‌ن.

 

جومعه‌ حه‌لبوسی یه‌كێكه‌ له‌ دانیشتووانی شاری فه‌لوجه‌‌و له‌ گه‌ڕه‌كی نیزالی ناوه‌ڕاستی شاره‌كه‌ نیشته‌جێه‌، ئه‌و له‌ڕێی كاره‌كه‌یه‌وه‌ كه‌ شۆفێری تاكسیه‌ زۆر ده‌گه‌رٍێت‌و ئه‌و دروشمانه‌ به‌ ئیستیفزازی وه‌سف ده‌كات كه‌ هه‌میشه‌ قۆناغێك به‌بیر دێننه‌وه‌  كه‌ كاریگه‌ری نه‌رێنییان له‌سه‌ر شاره‌كه‌‌و دانیشتووانه‌كه‌ی هه‌بووه‌.

 

حه‌لبوسی به‌ “نیقاش”ی وت: “كاتێك ئه‌م گه‌نجانه‌ ده‌بینم تابلۆی جوان‌و ره‌نگاوڕه‌نگ ده‌كێشن‌و ئه‌و ده‌سته‌واژه‌‌و دروشمانه‌ ده‌سڕنه‌وه‌، زۆر دڵخۆش ده‌بم به‌تایبه‌تی كه‌ ژماره‌یه‌ك گه‌نجی تازه‌پێگه‌یشتوو ده‌بینم وێنه‌ی یادگاری له‌گه‌ڵ ئه‌و تابلۆیانه‌ ده‌گرن كه‌ بوونه‌ته‌ دیمه‌نی جوان‌و خه‌ڵك بۆ كاركردن‌و هاووڵاتیبوون هان ده‌ده‌ن له‌ڕێی وێنه‌ی گوزارشتكه‌ر‌و دروشمی نیشتمانپه‌روه‌ریه‌وه‌”.

 

حه‌لبوسی ده‌ڵێت: “ئێمه‌ی قه‌رزدارباری ئه‌م گه‌نجانه‌ین كه‌ ئه‌ركی لابردنی نووسراوی شه‌ڕه‌نگێزه‌كانیان گرتووه‌ته‌ ئه‌ستۆ‌و وێنه‌یه‌كی نوێیان بۆ به‌رهه‌مهێناوین كه‌ رێگاكانمان بۆ رووناك ده‌كه‌نه‌وه‌، چونكه‌ چیتر به‌رگه‌ی هیچ تێكده‌رێك ناگرین، بۆیه‌ ئه‌و ژیانه‌ی تێیدا ده‌ژین جێگای ره‌نگه‌ ره‌شه‌كانی تێدا نابێته‌وه‌، جه‌نگ‌و ئاكامه‌كانی ماندووی كردووین‌و ته‌نیا ده‌مانه‌وێت له‌ ژینگه‌یه‌كی سه‌قامگیردا به‌ئاشتی بژین كه‌ دروشمی ئاشتی‌و دڵنیایی بڵاوبكاته‌وه‌”.

 

به‌قسه‌ی هه‌ڵسوڕێنه‌رانی ئه‌م ده‌ستپێشخه‌ریه‌ تێچووه‌كه‌ی ته‌نیا هه‌وڵی جه‌سته‌یی‌و بڕێك پاره‌ بووه‌ كه‌ ناگاته‌ 15 ملیۆن دینار، به‌ڵام ئه‌نجامه‌كانی ئه‌م هه‌ڵمه‌ته‌ به‌ڕوونی دیارن له‌ڕێی كارلێكی دانیشتووانی ناوچه‌كه‌ له‌گه‌ڵ به‌شداربووانی ده‌ستپێشخه‌رییه‌كه‌دا، بگره‌ هه‌ندێكیشیان ئه‌و وێنه‌ نوێیانه‌ ده‌كه‌نه‌ وێنه‌ی تایبه‌تی په‌یجه‌كانیان له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا.

 

محه‌مه‌د دلێمی مامۆستای ده‌روونناسی له‌ زانكۆی ئه‌نبار ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ “ئه‌م هه‌وڵانه‌ ئه‌گه‌رچی ساده‌ش بن، به‌ڵام كاریگه‌رییه‌كی كارا له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا دروست ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌تی كه‌ ئێمه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و خێزانانه‌دا ده‌كه‌ین كه‌ ئه‌وه‌نده‌ نابێت له‌ گه‌شتی ئاواره‌یی گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌‌و جگه‌ له‌ وێرانكاری‌و كاولكاری هیچی دیكه‌یان له‌ شاره‌كه‌یاندا نه‌بینیوه‌، ئه‌م په‌یامانه‌ش له‌ كاتێكی نموونه‌ییدان‌و یارمه‌تیده‌ر ده‌بن له‌ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و ئاسه‌واره‌ ده‌روونییه‌ی به‌ر زیانلێكه‌وتووان گه‌یشتووه‌ له‌ خه‌ڵكی شاره‌كه‌، به‌دیاریكراویش توێژی خوێندكاران كه‌ خوێندنگه‌كانیان بوونه‌ته‌ دیوارێكی ئازادی حه‌ڵاڵكراو له‌لایه‌ن تیرۆریستان‌و تایفه‌گه‌رانه‌وه‌”.

 

هه‌ڵسوڕێنه‌رانی ئه‌م هه‌ڵمه‌ته‌ ئامانجیان ئه‌وه‌یه‌ ببنه‌ باڵیۆزی ئاشتی‌و پرۆژه‌ی هاوشێوه‌ له‌ پارێزگاكانی دیكه‌ش جێبه‌جێ بكه‌ن به‌تایبه‌تی كه‌ چه‌ند داواكارییه‌كیان له‌ خه‌ڵكی پارێزگاكانی باشووره‌وه‌ پێگه‌یشتووه‌ له‌وانه‌ی له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كاندا كاردانه‌وه‌یان به‌رامبه‌ر ده‌ستپێشخه‌رییه‌كه‌ هه‌بووه‌‌و زۆر ستایشی ئه‌و هه‌وڵانه‌یان كردووه‌‌و به‌و وێنه‌ راسته‌قینه‌یه‌ی خه‌ڵكی شاری فه‌لوجه‌ی ده‌زانن كه‌ له‌ ماوه‌ی رابردوودا رێكخراوه‌ توندڕه‌وه‌كه‌ هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی دا.


سه‌رچاوه‌ نیقاش

درێژه‌ی بابه‌ت

سوودی ئابووری یان سه‌ودانامه‌یه‌كی سیاسی؟ بۆرییه‌كی‌ نه‌وت له‌كێڵگه‌كانی‌ به‌سره‌و بۆ به‌نده‌ری‌ عه‌قه‌به‌ی‌ ئه‌رده‌ن

وه‌زاره‌تی نه‌وت رایگه‌یاند دوا هه‌نگاوه‌كانی ئیمزاكردنی گرێبه‌ستی بنیاتنانی بۆری هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی عێراق به‌خاكی ئوردندا ته‌واو كراون، دووپاتیشی كرده‌وه‌ كه‌ ئه‌و هێڵه‌ ده‌روازه‌یه‌كی نوێی عێراق ده‌بێت بۆ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت‌و به‌ده‌ستهێنانی داهاتی زیاتر.

 

تێچوونی كۆتایی پرۆژه‌كه‌ به‌ 18 ملیار دۆلار مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت‌و درێژییه‌كه‌ی 1700كم ده‌بێت‌و به‌دوو قۆناغ بنیات ده‌نرێت، یه‌كه‌میان له‌به‌سره‌وه‌ درێژده‌بێته‌وه‌ بۆ پارێزگای ئه‌نبار به‌درێژایی 300 كم‌و وه‌زاره‌تی نه‌وتی عێراق جێبه‌جێی ده‌كات، قۆناغی دووه‌میش له‌ حه‌دیسه‌وه‌ به‌درێژایی 1000 كم بۆ به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌ درێژ ده‌بێته‌وه‌، واش پێشبینی ده‌كرا پرۆژه‌كه‌ له‌كۆتایی ئه‌مساڵدا ته‌واو بكرێت.

 

مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت به‌شی یه‌كه‌می بۆریه‌كه‌ نزیكه‌ی 2.25 ملیۆن به‌رمیل نه‌وتی رۆژانه‌ بگوازێته‌وه‌، هاوكات بڕی ئه‌و نه‌وته‌ی ده‌گاته‌ به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌ یه‌ك ملیۆن به‌رمیلی رۆژانه‌یه‌ به‌مه‌رجێك بڕی 850 هه‌زار به‌رمیل بگوازرێته‌وه‌ بۆ پاڵاوگه‌ی نه‌وتی ئوردن، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ بۆریه‌كی دیكه‌ بۆ گواستنه‌وه‌ی 100 ملیۆن مه‌تر سێجای رۆژانه‌ له‌ گاز كه‌ ئوردن بۆ به‌رهه‌مهبێنانی كاره‌با به‌كاری ده‌هێنێت.

 

عاسم جیهاد وته‌بێژی وه‌زاره‌تی نه‌وت وتی: “پرۆژه‌ی بۆری نه‌وتی عێراق – ئوردن به‌پله‌ی یه‌كه‌م پرۆژه‌یه‌كی وه‌به‌رهێنانه‌‌و هاوپه‌یمانی چه‌ند كۆمپانیایه‌ك بنیاتی ده‌نێت‌و خه‌رجیه‌كه‌ی ده‌كێشێت‌و پاشان له‌دوای كارپێكردنی به‌شێك له‌ وه‌به‌رهێنانه‌كه‌ی به‌ده‌ستده‌هێنێته‌وه‌”.

 

وتیشی: “عێراق هیچ بڕه‌ پاره‌یه‌ك بۆ ئه‌و پرۆژه‌یه‌ خه‌رج ناكات، چونكه‌ رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌و كۆمپانیایه‌ی بۆریه‌كه‌ بنیات ده‌نێت ئه‌وه‌ له‌خۆده‌گرێت كه‌ به‌شێك له‌و نه‌وته‌ی به‌بۆرییه‌كه‌دا ده‌ڕوات به‌ نرخی باو‌و به‌پێی پێویستی بدرێته‌ ئوردن، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی نه‌وته‌كه‌ش هه‌نارده‌ ده‌كرێت، ئه‌مه‌ش دووپاتی ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هێڵێكی ستراتیجی ده‌بێت‌و ئومێد ده‌كرێت له‌ رێی میسره‌وه‌ بگاته‌ باكووری ئه‌فریقیا”.

 

پێشتریش ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانی عێراق ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر كۆنووسی كۆبوونه‌وه‌ی هه‌ردوو لایه‌نی ئوردنی‌و عێراقی سه‌باره‌ت به‌ به‌دواداچوونی جێبه‌جێكردنی راسپارده‌كانی لیژنه‌ی باڵای هاوبه‌ش ده‌ربڕیبوو كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ بواری وزه‌‌و سامانی كانزاییه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها داواكاری ئه‌وه‌ش له‌خۆده‌گرێت كه‌ لایه‌نی ئوردنی چاكسازی له‌ تایبه‌تمه‌ندی هه‌ردوو به‌رهه‌می رۆنی سووته‌مه‌نی‌و نه‌وتی خاوی هه‌نارده‌كراو بۆ عێراق‌و داشكاندن‌و هه‌مواركردنی نرخه‌كان، بكات.

 

داكۆكیكارانی پرۆژه‌كه‌ دووپاتی ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ هێڵه‌كه‌ ده‌بێته‌ جێگره‌وه‌یه‌كی ستراتیجی گرنگ بۆ به‌نده‌ره‌كانی عێراق، پرۆژه‌كه‌ش دوورمه‌ودایه‌‌و تا به‌ته‌واوی به‌ئه‌نجام نه‌گه‌یه‌ندرێت سووده‌ ئابوورییه‌كانی ده‌رناكه‌ون.

 

د.نه‌بیل جه‌عفه‌ر پسپۆری ئابووری ده‌ڵێت ئه‌م پرۆژه‌یه‌ نه‌رمییه‌كی زۆر به‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت ده‌به‌خشێت، چونكه‌ به‌شی زۆری نه‌وتی عێراق له‌ڕێی به‌نده‌ره‌كانی به‌سره‌ له‌ باشووری عێراقه‌وه‌ هه‌نارده‌ی كه‌نداوی عه‌ره‌ب ده‌كرێت كه‌ به‌هۆی باری كه‌شوهه‌واوه‌ یاخود له‌به‌ر هۆكاری جیۆسیاسی دووچاری وه‌ستان ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ كاتێك هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی عێراق له‌ یه‌ك ده‌روازه‌ی ده‌ریاییدا چڕ ده‌كه‌یته‌وه‌ ئه‌وا به‌ند ده‌بێت به‌ قه‌یرانه‌كانی ناوچه‌ی كه‌نداو یاخود گه‌رووی هورمزه‌وه‌.

 

ئه‌و پسپۆره‌ ئابوورییه‌ له‌باره‌ی پرۆژه‌كه‌وه‌ به‌ “نیقاش”ی وت: “هه‌مه‌جۆركردنی سه‌رچاوه‌كانی هه‌نارده‌كردنی نه‌وت مه‌سه‌له‌یه‌كی زۆر گرنگه‌، چونكه‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی عێراق له‌ڕێی به‌نده‌ری جه‌یهانی توركیاوه‌ له‌ ئێستادا ناجێگیره‌‌و دوای ئه‌وه‌ش راكێشانی بۆرییه‌ك كه‌ نه‌وتی عێراق بگه‌یه‌نێته‌ بازاڕه‌كانی جیهان له‌ڕێی به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌ی ئوردنه‌وه‌ نه‌رمییه‌كی زۆر ده‌داته‌ هه‌نارده‌كردنی نه‌وت له‌گه‌ڵ‌ هه‌مه‌جۆركردنی له‌ بازاڕه‌كانی ئه‌وروپا كه‌ داوای نه‌وتی قورس ده‌كه‌ن، به‌پێچه‌وانه‌ی بازاڕه‌كانی ئاسیاوه‌ كه‌ كراونه‌ته‌ ئامانجی به‌نده‌ره‌كانمان له‌گه‌ڵ ده‌سته‌به‌ركردنی تێچوونێكی هه‌رزانتر له‌ڕێی بۆریه‌كه‌وه‌”.

 

به‌رنامه‌كانی په‌ره‌پێدانی كه‌رتی نه‌وت له‌ عێراق ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتی عێراق له‌ چه‌ند ساڵی داهاتوودا زیادبوونێكی گه‌وره‌ به‌خۆوه‌ ده‌بینێت كه‌ ده‌روازه‌كه‌ی باشوور ده‌خاته‌ به‌ر گوشارێكی زۆر كه‌ به‌نده‌ره‌كانی به‌رگه‌ی ناگرن.

 

توانای هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی عێراق له‌ڕێی به‌نده‌ره‌كانی به‌سره‌وه‌ له‌ئێستادا نزیكه‌ی چوار ملیۆن به‌رمیله‌‌و ئه‌و بڕه‌ش كه‌ به‌كرده‌وه‌ هه‌نارده‌ ده‌كرێت 3.250 ملیۆن به‌رمیله‌، پێشبینیش ده‌كرێت له‌ كۆتایی ئه‌مساڵدا توانای هه‌نارده‌كردن زیادبكرێت بۆ پێنج ملیۆن به‌رمیلی رۆژانه‌.

 

عامر عه‌بدولجه‌بار وه‌زیری پێشووتری گواستنه‌وه‌ پێی وانییه‌ عێراق هیچ سوودێكی ئابووری له‌ راكێشانی ئه‌و بۆرییه‌ نه‌وته‌ به‌ده‌ستبهێنێت‌و به‌ ده‌ستكه‌وتێكی ئابووری داده‌نێت بۆ ئوردن. له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌ڵێت: “تێچووی هه‌نارده‌كردنی یه‌ك به‌رمیل له‌ له‌ به‌نده‌ره‌ نه‌وتییه‌كانمانه‌وه‌ له‌ 10 سه‌نت بۆ هه‌ر به‌رمیلێك تێناپه‌ڕێت له‌كاتێكدا ئه‌و تێچووه‌ له‌ڕێی بۆریه‌كه‌ی ئوردنه‌وه‌ ده‌گاته‌ نزیكه‌ی 4.5 دۆلار بۆ هه‌ر به‌رمیلێك، واته‌ 450 هێنده‌ كه‌ ئه‌وه‌ش تێچوویه‌كی زۆره‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ له‌ده‌ستدانی داهاتی كه‌شتیه‌كان‌و كرێی ئاژانسه‌ ده‌ریایی‌و خزمه‌تگوزارییه‌ ده‌ریاییه‌كان كه‌ ئه‌و پارانه‌ش ده‌چنه‌ ده‌ستی حكومه‌تی ئوردن یاخود وه‌به‌رهێنه‌كه‌وه‌”.

 

 ئه‌و به‌ “نیقاش”ی وت: “هه‌نارده‌كردن له‌ڕێی به‌نده‌ری عه‌قه‌به‌وه‌ بۆ ئه‌وروپا پێویسته‌ به‌ نۆكه‌ندی سوێسدا تێبپه‌ڕێت ئه‌وه‌ش مانای وایه‌ تووشی هه‌مان فاكته‌ره‌كانی به‌نده‌ره‌كانمان له‌سه‌ر كه‌نداوی عه‌ره‌ب ده‌بێته‌وه‌، بۆ زانیاریش باشترین جێگره‌وه‌ خۆی له‌ پشت به‌ستن به‌ به‌نده‌ری جه‌یهانی توركیا ده‌بینێته‌وه‌، چونكه‌ تێچوونی هه‌نارده‌كردن له‌ڕێی بۆرییه‌كه‌ی توركیاوه‌ ته‌نیا 1.15 دۆلاره‌ بۆ هه‌ر به‌رمیلێك‌و به‌نده‌ری جه‌یهانیش ده‌كه‌وێته‌ سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست‌و به‌دوورمان ده‌كات له‌ تێپه‌ڕبوون به‌ نۆكه‌ندی سوێس‌و كرێی تێپه‌ڕبوون تا نه‌وته‌كه‌مان هه‌نارده‌ی ئه‌وروپا‌و ئه‌مریكا بكه‌ین”.

 

بڕی نه‌وتی خاوی هه‌نارده‌كراو له‌ كێڵگه‌ نه‌وتییه‌كانی ناوه‌ڕاست‌و باشووری عێراق له‌ مانگی ئایاری رابردوودا گه‌یشتووه‌ته‌ 100 ملیۆن‌و 455 هه‌زار به‌رمیل له‌ به‌نده‌ره‌كانی به‌سره‌‌و خۆر عه‌میه‌‌و كه‌شتیه‌كانی كه‌نداوی عه‌ره‌ب، له‌كاتێكدا كۆی هه‌نارده‌ی نه‌وتی كه‌ركوك 679 هه‌زار‌و 580 به‌رمیل بووه‌ له‌ رێی به‌نده‌ری جه‌یهانی توركیا له‌سه‌ر ده‌ریای ناوه‌ڕاست.

 

به‌ر له‌ ئاشكراكردنی پرۆژه‌ی بۆری نه‌وتی عێراق – ئوردن به‌رپرسانی هه‌ردوو وڵات سه‌ردانی یه‌كتریان كرد، چه‌ند كه‌سایه‌تییه‌كی سیاسی‌و ئایینیش جموجوڵیان ده‌ستپێكردووه‌، له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ چالاكوانی سیاسی عه‌باس جورانی ده‌ڵێت: “مه‌سه‌له‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ عێراق هه‌وڵی كرانه‌وه‌ ده‌دات به‌ڕووی ده‌وروبه‌ره‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌یدا”، هه‌روه‌ها ده‌ڵێت: “نه‌وت به‌ كاڵایه‌كی بازرگانی داده‌نرێت كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ لایه‌نی سیاسیه‌وه‌ هه‌یه‌”.


سه‌رچاوه‌ نیقاش

درێژه‌ی بابه‌ت

سه‌ره‌تای‌ گرفتێكی‌ نوێ‌ حه‌شدی وه‌لائی.. گرێی به‌رده‌م عێراقی دوای داعش

كۆتایی مانگی رابردوو هێزه‌كانی “حه‌شدی شه‌عبی” له‌ گرووپه‌ شیعه‌كانی سه‌ر به‌ ئێران توانیان له‌ڕێی موسڵه‌وه‌ بگه‌نه‌ سنووری عێراق – سوریا له‌ ده‌روازه‌ی ته‌نه‌ف تا بیپارێزن‌و رێ له‌په‌ڕینه‌وه‌ی توندڕه‌وان بگرن، به‌ڵام بوونی ئه‌و هێزانه‌ له‌سه‌ر سنووری نێوده‌ولًه‌تی هه‌ستیاری سیاسی لێكه‌وته‌وه‌.

 

له‌به‌رامبه‌ردا هێزه‌كانی رژێمی سه‌رۆك به‌شار ئه‌سه‌دیش له‌گه‌ڵ چه‌ند گرووپێكی شیعه‌ی سه‌ر به‌ ئێران له‌ ده‌روازه‌ی ته‌نه‌ف له‌سه‌ر سنوور نزیك ده‌بوونه‌وه‌ له‌ هه‌وڵێكی ئێراندا بۆ كردنه‌وه‌ی رێگایه‌كی وشكانی، به‌ڵام فڕۆكه‌كانی “هاوپه‌یمانی نێوده‌وڵه‌تی” به‌ سه‌ركردایه‌تی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان له‌ دواساتدا هاتنه‌ ناوه‌وه‌‌و بڵاوكراوه‌یان فڕێدایه‌ خواره‌وه‌ كه‌ تێیدا هۆشداری دا له‌ به‌یه‌كگه‌یشتنی هه‌ردوو هێزه‌كه‌ له‌سه‌ر سنوور.

 

له‌ 11ی مانگی رابردوودا قه‌یس خه‌زعه‌لی سه‌كرده‌ی “عه‌سائیبی هه‌لی حه‌ق” به‌ ئاشكرا وتی: “موسڵ‌و ته‌له‌عفه‌ر ئازاد ده‌بن‌و ده‌گه‌ینه‌ سه‌ر سنووری سوریا له‌ موسڵ‌و ئه‌نبار هاوكات برایانمان له‌ سوریاش له‌ سنوور نزیك ده‌بنه‌وه‌، به‌وه‌ش به‌دری شیعی داده‌مه‌زرێنین نه‌ك هیلالی شیعی ئه‌ویش له‌لایه‌ن هێزه‌كانی حه‌شدی شه‌عبی‌و سوپای پاسدارانی ئێران‌و حزبوڵڵای لوبنانی‌و گرووپی ئه‌نساروڵڵا (حوسیه‌كان)”.

 

حكومه‌تی عێراق خۆی له‌ قسه‌كردن له‌سه‌ر ئه‌و رووداوه‌ به‌دوورگرت، چونكه‌ گرووپه‌ شیعه‌كانی سه‌ر به‌ ئێران ناچنه‌ ژێر فه‌رمانی حكومه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو شوێن فه‌رمانی ئێران ده‌كه‌ون، وادیاریشه‌ كۆتاییهاتنی جه‌نگ له‌دژی داعش كۆتایی به‌ چالاكی گرووپه‌ شیعه‌كان ناهێنێت، به‌ڵكو قۆناغێكی نوێ له‌ ململانێی هه‌رێمایه‌تی ده‌ستپێده‌كات‌و عێراقییه‌كانیش له‌وه‌ ده‌ترسن ببنه‌ لایه‌ن تێیدا.

 

به‌رپرسێكی باڵای نزیك له‌ حكومه‌ت به‌ “نیقاش”ی وت: “حكومه‌تی عێراق له‌ ئیحراجیدایه‌ به‌هۆی گرووپه‌كانی سه‌ر به‌ئێران، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی راسته‌وخۆ قسه‌ی له‌گه‌ڵ حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆكی حكومه‌ت كردووه‌ سه‌باره‌ت به‌ بابه‌ته‌كه‌‌و داوای لێكردووه‌ ئه‌و گرووپانه‌ كۆنترۆڵ بكات‌و له‌ هه‌ژموونی ئێران دووریان بخاته‌وه‌، به‌ڵام به‌دیهێنانی ئه‌وه‌ ئاسان نییه‌”.

 

گرووپه‌ شیعه‌كان سێبه‌شن، ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌ ئێرانن‌و په‌یوه‌ندیان به‌ عه‌لی خامنه‌یی رابه‌ری ئێرانه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ی سه‌ر به‌ عه‌لی سیستانی مه‌رجه‌عی شیعه‌ن له‌ نه‌جه‌ف‌و ئه‌وانه‌ش كه‌ سه‌ر به‌ حزبه‌ شیعه‌كانی عێراقن كه‌ بریتین له‌ ره‌وتی سه‌در به‌سه‌ركردایه‌تی موقته‌دا سه‌در‌و ئه‌نجومه‌نی باڵای ئیسلامی به‌ سه‌ركردایه‌تی عه‌مار حه‌كیم.

 

گرووپه‌كانی سه‌ر به‌ ئێران به‌وه‌ له‌وانی دیكه‌ جیاده‌كرێنه‌وه‌ كه‌ به‌هێزتر‌و پڕچه‌ككترن‌و له‌ناو جه‌ماوه‌ردا به‌ “حه‌شدی وه‌لائی” ناسراون واته‌ ئه‌وانه‌ی دڵسۆزییان بۆ رژێمی ویلایه‌تی فه‌قیهه‌ له‌ ئێران، ئه‌مانه‌ پێیانوایه‌ عێراق‌و سوریا یه‌ك به‌ره‌یه‌‌و دووپاتی ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ بوونی ئه‌وان پاش له‌ناوبردنی داعشیش هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت.

 

گرووپه‌كانی سه‌ر به‌ئێران نزیكه‌ی 20 پێكهاته‌ی سه‌ربازی ده‌بن له‌ دیارترینیان رێكخراوی “به‌در”‌و “عه‌سائیبی ئه‌هلی حه‌ق”‌و كه‌تائیبی حزبوڵڵا”‌و “سه‌رایای خۆراسانی”‌و “نوجه‌با”‌و “كه‌تائیبی سه‌یدولشوهه‌دا”‌و “كه‌تائیبی ره‌وتی ریسالی”‌و “لیوای ئه‌سه‌دوڵڵا ئه‌لغالب”‌و “هێزه‌كانی ئه‌بولفه‌زڵ ئه‌لعه‌باس”.

 

گرووپی “سه‌رایای خۆراسانی” یه‌كێكه‌ له‌و گرووپانه‌ی جه‌نه‌ڕاڵ حه‌سه‌ن ته‌قه‌وی سه‌ركرده‌ له‌ “سوپای پاسدارانی ئێران” پێكیهێناوه‌ كه‌ دواتر له‌ شه‌ڕه‌كانی سامه‌ڕا له‌دژی رێكخراوی داعش له‌ كانوونی یه‌كه‌می ساڵی 2014 كوژرا، ئه‌م گرووپه‌ش وێنه‌ی خامنه‌یی به‌سه‌ر باره‌گا‌و ئۆتۆمبێله‌ سه‌ربازییه‌كانیه‌وه‌ هه‌ڵده‌واسێت.

 

ئه‌بو حه‌سه‌ن عیتابی كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ئه‌ندامانی “سه‌رایای خۆراسانی” له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌له‌فۆنیدا به‌ “نیقاش”ی وت: “به‌ڕاشكاوی ئێمه‌ فه‌رمان له‌ حكومه‌تی عێراق وه‌رناگرین، به‌ڵكو فه‌رمان له‌ سه‌ركرده‌ عه‌لی خامنه‌یی وه‌رده‌گرین، ئه‌گه‌ر چه‌ند ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر له‌ كاته‌ سه‌خته‌كاندا له‌دژی داعش له‌ عێراق جه‌نگابین بۆئه‌وه‌ی رێ له‌ كه‌وتنی به‌غدا بگرین، ئه‌وا پاش له‌ناوبردنی ئه‌و رێكخراوه‌ش بوونمان هه‌ر به‌رده‌وام ده‌بێت”.

 

وتیشی: “داعش ته‌نیا ئه‌ڵقه‌یه‌كه‌ له‌ نێو زنجیره‌ی ئاسته‌نگه‌كانی داهاتوودا، چونكه‌ ململانێ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا به‌رده‌وامه‌‌و ئێمه‌ش ئاماده‌یه‌ن بۆ شه‌ڕكردن له‌ سوریا یان لوبنان یان یه‌مه‌ن یاخود هه‌ر وڵاتێكی تر‌و له‌دژی هه‌ر دوژمنێكی ته‌كفیری تیرۆریست”.

 

قسه‌كانی عیتابی له‌ ئێستاوه‌ له‌سه‌ر ئه‌رزی واقیع جێبه‌جێ كراون، چونكه‌ گرووپی “نوجه‌با” به‌ سه‌ركردایه‌تی ئه‌كره‌م كه‌عبی له‌ مانگی ئازاری رابردوودا پێكهێنانی هێزێكی سه‌ربازی به‌ناوی “لیوای ئازادكردنی جۆلان” راگه‌یاند، هه‌روه‌ها رایشیگه‌یاند كه‌ ئامانجی ئازادكردنی ناوچه‌ی جۆلانی سوریا‌و دژایه‌تیكردنی ئیسرائیله‌، ئه‌وه‌ش ئاماژه‌یه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی گرووپه‌ شیعه‌كان ته‌نانه‌ت دوای له‌ناوبردنی توندڕه‌وانیش هه‌ر ده‌مێننه‌وه‌.

 

به‌پێی قسه‌كانی عیتابی پێشنیاره‌كانی حه‌یده‌ر عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیران كه‌ له‌میانی سه‌ردانه‌كه‌ی بۆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان سه‌باره‌ت به‌ ئاینده‌ی گرووپه‌ شیعه‌كان رایگه‌یاند له‌ڕێی وه‌رگرتنی ئه‌و جه‌نگاوه‌رانه‌ی ئاره‌زوو ده‌كه‌ن بچنه‌ ریزه‌كانی سوپا‌و پۆلیس، ئه‌وانه‌ش كه‌ ئاره‌زوو ناكه‌ن پاداشت بكرێن‌و بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ژیانی مه‌ده‌نی، له‌لایه‌ن ئه‌و گرووپانه‌ی دڵسۆزییان بۆ خامنه‌ییه‌، به‌ته‌واوی ره‌تده‌كرێنه‌وه‌.

 

به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ گرووپه‌كانی سه‌ر به‌ عه‌لی سیستانی مه‌رجه‌عی شیعه‌ كه‌ دیارترینیان “فیرقه‌ی جه‌نگی عه‌باس”ه‌ رێز له‌ بڕیاره‌كانی حكومه‌تی عێراق ده‌گرێت‌و به‌هاوئاهه‌نگی له‌گه‌ڵ وه‌زاره‌تی به‌رگری كارده‌كات، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌ڵبژێردرا بۆ به‌شداریكردن له‌ شه‌ڕی موسڵدا شانبه‌شانی هێزه‌كانی فیرقه‌ی نۆی سوپای عێراق له‌ به‌ری راستی موسڵ.

 

كوده‌تا به‌سه‌ر سیستانیدا

دروستبوونی هێزه‌ چه‌كداره‌ شیعه‌كانی سه‌ر به‌ ئێران بۆ ساڵی 2003 ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ یه‌كه‌م درزی ئایینی له‌ عێراق له‌ماوه‌ی چه‌ند ده‌یه‌ی رابردوودا به‌خۆوه‌ بینی، چونكه‌ سیستانی مه‌رجه‌عی باڵای شیعه‌ی عێراق ئه‌و گوشارانه‌ی ره‌تكرده‌وه‌ كه‌ له‌لایه‌ن پیاوانی ئایینی ئێرانه‌وه‌ی له‌دژی په‌یڕه‌وكران بۆ ده‌ركردنی فه‌توایه‌ك به‌مه‌به‌ستی شه‌ڕكردن له‌دژی هێزه‌كانی ئه‌مریكا به‌و پێیه‌ی هێزی داگیركه‌رن، ئه‌وكاته‌ ئێران هێزه‌كانی “سوپای مه‌هدی” دامه‌زراند به‌ سه‌ركردایه‌تی موقته‌دا سه‌دری پیاوی ئایینی كه‌ ئه‌و كات گه‌نجێكی پڕ وره‌بوو، ئه‌و هێزانه‌ وك حه‌مید تائی پیاوی ئایینی ده‌ڵێت به‌باوكی رۆحی گرووپه‌ شیعه‌كانی سه‌ر به‌ئێران داده‌نرێن.

 

تائی كه‌ وانه‌ی مه‌زهه‌بی شیعه‌ ده‌ڵێته‌وه‌ له‌ یه‌كێك له‌ خوێندنگه‌ ئایینیه‌كانی دراوسێی مه‌زارگه‌ی ئیمام عه‌لی كوڕی ئه‌بو تاڵب له‌ نه‌جه‌ف، به‌ “نیقاش”ی وت: “ململانێكه‌ بۆ سه‌رده‌می داگیركاری ئه‌مریكا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، سه‌در شه‌ڕكردن له‌دژی هێزه‌كانی ئه‌مریكای هه‌ڵبژارد‌و جبه‌خانه‌یه‌كی سه‌ربازی ئێرانی وه‌رگرت”.

 

به‌ڵام به‌قسه‌ی تائی پاش ئه‌وه‌ی سه‌در بڕیاریدا هێزه‌كانی “سوپای مه‌هدی” سڕ بكات‌و دواتر هه‌ڵیانبوه‌شێنێته‌وه‌، هه‌روه‌ها دووركه‌وتنه‌وه‌ی له‌ گوشاره‌كانی ئێران هه‌ڵبژارد، هه‌ر زوو گه‌وره‌ یاریده‌ده‌رانی له‌نێویشیاندا قه‌یس خه‌زعه‌لی جیابوونه‌وه‌‌و “به‌ پشتیوانی ئێران “عه‌سائیبی ئه‌هلی حه‌ق” دامه‌زرێندرا، ئیتر له‌و كاته‌وه‌ ئه‌و گرووپانه‌ی دڵسۆزییان بۆ مه‌رجه‌عیه‌تی ئایینی ئێران له‌ شاری قوم راگه‌یاندووه‌ له‌بری نه‌جه‌ف، له‌زیادبووندان به‌تایبه‌تی له‌دوای ساڵی 2014وه‌.

تائی وه‌سفی رووداوه‌كانی دوای فه‌تواكه‌ی سیستانی ده‌كات سه‌باره‌ت به‌ جیهادی كاتی له‌دژی داعش‌و ده‌ڵێت: “كوده‌تایه‌ك بوو له‌لایه‌ن چه‌ند گرووپێكی سه‌ر به‌ ئێران كه‌ فه‌توای پێكهێنانی ده‌یان گرووپی چه‌كداریان قۆسته‌وه‌‌و له‌ به‌ره‌كانی ده‌ره‌وه‌ی عێراق شه‌ڕ ده‌كه‌ن‌و هه‌وڵی به‌شداریكردن له‌ پرۆسه‌ی سیاسی ده‌ده‌ن له‌ڕێی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌، كه‌ سیستانی به‌ته‌واوی ئه‌وه‌ ره‌تده‌كاته‌وه‌”.

 

كرۆكی ناكۆكییه‌كه‌ی نێوان پیاوانی ئایینی شیعه‌ له‌ “نه‌جه‌ف”ی عێراق‌و پیاوانی ئایینی شیعه‌ له‌ شاری “قوم”ی ئێران مێژوویی‌و كۆنه‌‌و بۆ بیرۆكه‌ی “ویلایه‌تی فه‌قیه” ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، چونكه‌ مه‌رجه‌عیه‌تی ئایینی له‌ نه‌جه‌ف كه‌ سیستانی سه‌رۆكایه‌تی ده‌كات بیرۆكه‌ی “ویلایه‌تی فه‌قیه” ره‌تده‌كاته‌وه‌‌و داوای جیاكردنه‌وه‌ی ئایین له‌ ده‌وڵه‌ت ده‌كات‌و بانگه‌شه‌ بۆ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تێكی مه‌ده‌نی ده‌كات، له‌ كاتێكدا مه‌رجه‌عیه‌تی ئایینی له‌ “قوم” به‌سه‌ركردایه‌تی خامنه‌یی هه‌وڵی جێبه‌جێكردنی بیرۆكه‌ی “ویلایه‌تی فه‌قیه” له‌ عێراق ده‌دات.

 

ئه‌مڕۆش گرووپه‌كانی سه‌ر به‌ئێران جه‌ماوه‌رێكی زۆر‌و هه‌ژموونێكی فراوانیان هه‌یه‌ نه‌ك ته‌نیا له‌ به‌ره‌كانی جه‌نگدا، بگره‌ له‌ به‌غدا‌و پارێزگاكانی باشووریشدا، هه‌روه‌ها نووسینگه‌ی گه‌وره‌یان هه‌یه‌ كه‌ تاڕاده‌یه‌كی زۆر له‌ بنكه‌ی پۆلیسی ناوچه‌كان ده‌چن، به‌ڵكو هێزه‌كانی سوپا‌و پۆلیس زۆرجار خۆیان له‌ به‌ریه‌ككه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌و گرووپانه‌ لاده‌ده‌ن‌و گه‌وره‌ ئه‌فسه‌ره‌كانیش له‌ترسی كێشه‌ هه‌وڵی باشكردنی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌ی گرووپه‌كان ده‌ده‌ن.

 

حكومه‌تی عێراق له‌به‌رده‌م ئاسته‌نگێكی گه‌وره‌دایه‌ له‌ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ گرووپه‌ چه‌كداره‌كانی سه‌ر به‌ ئێران كه‌ له‌ده‌ره‌وه‌ی سنوور ده‌جه‌نگن، له‌ كاتێكدا ده‌ستووری عێراق رێگه‌ به‌وه‌ نادات‌و له‌ مادده‌ی 8 دا ده‌ڵێت: “پابه‌ندی ده‌ستوه‌رنه‌دان له‌ كاروباری ناوخۆی ده‌وڵه‌تانی دیكه‌ ده‌بێت‌و هه‌وڵ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كان به‌ رێگه‌چاره‌كانی ئاشتی ده‌دات” به‌ڵام ئه‌و گرووپانه‌ حكومه‌ت له‌به‌رده‌م كۆمه‌ڵی نێوده‌وڵه‌تیدا ئیحراج ده‌كه‌ن‌و پێویسته‌ چاره‌سه‌رێك بۆ ئه‌م كێشه‌ سه‌خته‌ بدۆزێته‌وه‌، ئه‌گه‌رنا عێراق هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ڵقه‌كانی ململانێی هه‌رێمایه‌تی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا ده‌مێنێته‌وه‌.


سه‌رچاوه‌ نیقاش

درێژه‌ی بابه‌ت

ژیانی‌ سه‌خت‌و ئاینده‌ی‌ نادیار خێزانی داعشه‌كان له‌تكریت له‌چاوه‌ڕوانییه‌كی‌ بێ‌ كۆتادان

حاجی ئه‌بو عه‌لی ته‌مه‌ن شه‌ست ساڵان‌و هاوسه‌ره‌كه‌ی كه‌وتوونه‌ته‌ خێمه‌یه‌كی بچووكی ناو كامپی شه‌هامه‌ كه‌ پێداویستییه‌كانی ژیان تێیدا ساده‌ن‌و له‌ سووچێكیشیدا یارمه‌تیه‌كانی رێكخراوه‌ مرۆییه‌كان كه‌ڵه‌كه‌كراوان، ئه‌ویش دوای ئه‌وه‌ی به‌هۆی ئه‌ندامێتی كوڕه‌كه‌ی له‌ رێكخراوی داعشدا له‌ خانووه‌كه‌ی راگوێزرا بۆ كامپی ده‌ركراوان.

 

ئه‌بو عه‌لی ده‌ڵێت: “هه‌وڵمدا رێگری له‌ كوڕه‌ 16 ساڵانه‌كه‌م بكه‌م تا په‌یوه‌ندی به‌ داعشه‌وه‌ نه‌كات‌و لێی توڕه‌بووم،به‌ڵام ئه‌و حه‌سبه‌ی بۆ بانگ كردم‌و له‌ ماڵه‌كه‌ی خۆمدا لێیاندام‌و وتیان ئه‌و بووه‌ته‌ كوڕی رێكخراوه‌كه‌‌و چیتر كوڕی تۆ نییه‌، دواتر له‌ فه‌یسبووك خوێندمه‌وه‌ كه‌ ساڵێك له‌مه‌وبه‌ر كوژراوه‌، به‌ڵام من هه‌ر باجی سه‌ره‌ڕۆیی ئه‌و ده‌ده‌م‌و له‌ماڵه‌كه‌م رایانگواستم بۆ ناو كامپ”.

 

به‌ده‌گمه‌ن گه‌نجێك له‌نێو كامپه‌كه‌دا ده‌بینیت له‌وانه‌ش ئه‌حمه‌د مه‌حمود كه‌ گه‌نجێكی بیست ساڵانه‌‌و پێنج مانگ له‌مه‌وبه‌ر له‌ گونده‌كه‌ی له‌ باكووری شه‌رگات ده‌ستگیركراوه‌‌و به‌ته‌نیا خراوه‌ته‌ كامپه‌كه‌ پاش ئه‌وه‌ی له‌ هاوسه‌ركه‌ی‌و منداڵه‌كه‌ی‌و خێزانه‌كه‌ی جیاكراوه‌ته‌وه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی زڕبراكه‌ی سه‌ر به‌ داعش بووه‌، ئه‌حمه‌د به‌ “نیقاش”ی وت: “پێنج مانگ له‌مه‌وبه‌ر حه‌شدی شه‌عبی‌و سوپا له‌ شه‌رگات ده‌ستگیریان كردم‌و له‌ خێزانه‌كه‌م دایانبڕیم‌و كه‌س لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ نه‌كردووم، هه‌روه‌ك نه‌دراومه‌ته‌ دادگا‌و چاره‌نووسی براكه‌شم نازانم كه‌ به‌جێیهێشتین‌و چوو بۆ موسڵ تا شانبه‌شانی داعش شه‌ڕ بكات”.

 

سه‌میره‌ مه‌حمود (47 ساڵ) كه‌ هاوسه‌ركه‌ی له‌ ته‌قینه‌وه‌ی بۆمبێكی لكێندراو به‌ ئۆتۆمبیله‌كه‌یه‌وه‌ كوژرا له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پۆلیس بوو، مووچه‌ی خانه‌نشینی وه‌رده‌گرت كه‌ یارمه‌تی ده‌دا له‌ دابینكردنی بژێوی منداڵه‌كانی، به‌ڵام ماوه‌یه‌كه‌ ئه‌و مووچه‌یه‌ی بڕاوه‌ ئه‌ویش دوای ئه‌وه‌ی كوڕه‌ 12 ساڵانه‌كه‌ی كاتێك رێكخراوه‌ توندڕه‌وه‌كه‌ هاته‌ بۆ ناو قه‌زای شه‌رگاته‌وه‌ كاری له‌گه‌ڵ كردن.

 

سه‌میره‌ ده‌ڵێت: “خانووه‌كه‌مان رووخێندرا‌و گواستراینه‌وه‌ بۆ ئێره‌ ئه‌ویش دوای ئه‌وه‌ی كوڕه‌كه‌م له‌گه‌ڵ ئه‌ندامانی داعش رۆیشت بۆ موسڵ، هه‌رچه‌نده‌ ته‌مه‌نیشی منداڵ بوو، به‌ڵامئه‌ندامانی رێكخراوه‌كه‌ وانه‌ی شه‌ریعه‌تیان پێده‌وت‌و مه‌شقیان پێده‌كرد‌و له‌گه‌ڵ خۆیان بردیان بۆ موسڵ، له‌و كاته‌شه‌وه‌ چاره‌نووسی نازانم”.

 

زۆربه‌ی ئه‌و خێزانانه‌ی له‌ كامپه‌كه‌دان خێزانی داعشه‌كانن‌و له‌ قه‌زای شه‌رگات (125 كم له‌ باكووری خۆرئاوای موسڵ) هێنراون‌و هه‌ندێكی دیكه‌شیان وه‌ك خۆیان ده‌ڵێن كه‌ سوپای عێراق‌و گرووپه‌ چه‌كداره‌كانی تر هاتوونه‌ته‌ قه‌زاكه‌وه‌، كۆچیان كردووه‌ بۆ موسڵ‌و له‌ به‌ری چه‌پ یاخود راستی شاره‌كه‌دا ماونه‌ته‌وه‌ تا سوپا چووه‌ته‌ شاره‌كه‌‌و ئیتر خۆیان راده‌ست كردووه‌‌و گواسترانه‌ته‌وه‌ بۆ كامپه‌كه‌، هه‌ندێكی دیكه‌شیان به‌زۆر راگوێزراون.

 

رۆژی 30ی ئابی رابردوو ئه‌نجومه‌نی پارێزگای سه‌ڵاحه‌دین بڕیاری دا به‌ ده‌ركردنی خێزانی ئه‌و كه‌سانه‌ی په‌یوه‌ندیان به‌ داعشه‌وه‌ كردووه‌ بۆ ماوه‌ی 10 ساڵ‌و رێگرتن له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی خێزانه‌كان، به‌ڵام په‌له‌ له‌ جێبه‌جێكردنی بڕیاره‌كه‌ نه‌كرا ئه‌ویش به‌هۆی گوشاری رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تی‌و مرۆییه‌كان‌و به‌تایبه‌تیش نێرده‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ عێراق (یونامی) كه‌ مانگی ئه‌یلولی رابردوو نامه‌یه‌كی ناڕه‌زایی بۆ سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق نارد‌و تێیدا بڕیاره‌كه‌ی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای سه‌ڵاحه‌دینی به‌ نایاسایی‌و پێچه‌وانه‌ی ده‌ستووری عێراق‌و په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تی‌و مرۆییه‌كان‌و مافه‌كانی مرۆڤ له‌قه‌ڵه‌م دا‌و به‌ “بڕیارێكی تۆڵه‌ئامێز” وه‌سفیكرد كه‌ زیان به‌ ئاشته‌وایی له‌ عێراق‌و په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ پارێزگاكه‌دا ده‌گه‌یه‌نێت.

 

فه‌رمانده‌یی ئۆپراسیۆنه‌كانی سه‌ڵاحه‌دینیش بڕیاریدا ئه‌و بڕیاره‌ی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای سه‌ڵاحه‌دین كارا بكات‌و خێزانی داعشه‌كان له‌ یه‌ك كامپدا كۆبكاته‌وه‌ ئه‌ویش دوای ئه‌و شه‌پۆلی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وانه‌ی له‌ كۆتایی ساڵی 2016 له‌ قه‌زای شه‌رگات له‌دژیان روویدا، ئیتر هێزه‌كانی سوپا‌و حه‌شدی عه‌شایری به‌ده‌یان خێزانیان بۆ ناو كامپه‌كه‌ راگواست.

 

ته‌نیا منداڵان له‌وه‌ تێنگه‌یشتن كه‌ له‌ده‌وروبه‌ریان رووده‌دات‌و كاتی خۆیان به‌ یاریكردن له‌ناو كامپه‌كه‌دا به‌سه‌ر ده‌به‌ن‌و دیارترین نیشانه‌ی سه‌ر روخساریشیان ئه‌و ره‌نگه‌ برۆنزیه‌ تۆخه‌یه‌ كه‌ به‌سه‌ر ده‌موچاویاندا زاڵه‌، هه‌روه‌ك قژیشیان زه‌ردهه‌ڵگه‌ڕاوه‌ به‌هۆكاری تیشكی سووتێنه‌ری خۆر‌و بای وه‌زری.

 

یه‌كێك له‌و ئه‌فسه‌رانه‌ی پاراستنی كامپه‌یانپێ سپێردراوه‌ وتی رێوشوێنه‌ ئه‌منییه‌كان رێگه‌ ناده‌ن هیچ كه‌سێك كه‌ مۆڵه‌تی پێنه‌درابێت بچێته‌ لای خێزانه‌ ده‌ستبه‌سه‌ركراوه‌كان ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر له‌ خودی ده‌زگا ئه‌منییه‌كانیش بێت، ته‌نیا رێگا به‌ رێكخراوه‌ مرۆییه‌كان ده‌درێت یارمه‌تی پێشكه‌ش بكه‌ن.

 

چالاكوانی مه‌ده‌نی بیلال عه‌بدوڵڵا كه‌ له‌ یه‌كێك له‌و رێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیانه‌ كارده‌كات كه‌ یارمه‌تی پێشكه‌ش به‌ ئاواره‌كانی كامپه‌كه‌ ده‌كات، ده‌ڵێت: “بارودۆخی مرۆیی ده‌ستبه‌سه‌ركراوان زۆر سه‌خته‌، به‌ڵام له‌وه‌ش سه‌ختتر ئه‌وه‌یه‌ ئه‌م دۆسێیه‌ یه‌كێكه‌ له‌ ئاڵۆزترین ئه‌و مه‌سه‌لانه‌ی له‌ قۆناغی دوای داعشدا رووبه‌ڕووی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێته‌وه‌، چونكه‌ خێزانی ئه‌وانه‌ی له‌گه‌ڵ داعش كارده‌كه‌ن به‌هه‌زارانن كه‌ له‌ چه‌ند پارێزگایه‌كدان‌و پێویسته‌ پلان‌و ستراتیجێكی روون هه‌بێت بۆ مامه‌ڵه‌كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و توێژه‌ له‌ڕووی ئه‌منی‌و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی له‌ ئاینده‌دا نه‌وه‌یه‌كی توندڕه‌و تیرۆریست دروست نه‌كه‌ن”.

 

 


سه‌رچاوه‌ نیقاش

درێژه‌ی بابه‌ت